انیمه سرویس تحویل کی کی یکی از آثار اقتباسی میازاکی است. اقتباس میازاکی از رمان موفق ایکو کادونو را میتوان ازجمله زیباترین و لطیفترین آثار میازاکی قلمداد کرد. این انیمه میازاکی در کنار انیمه زمزمه قلب از آثاری است که میتوان نکات مثبت محتوایی قابلتوجهی را در آن یافت. اصلیترین و جذابترین رویکرد این انیمه، حرکت خلاف جهت آن نسبت به هالیوود است. در دورهای که انیمیشنهای مبتذلی مثل قرمز شدن با موضوع بلوغ دختران تولید میشوند، انیمه سرویس تحویل کی کی با اینکه خیلی قدیمیتر است اما محتوای به شدت مفیدتر و جذابتری را بدون ذرهای ابتذال در مورد بلوغ دختران ارائه میدهد.
هجرت و بلوغ کیکی
کی کی از همان نقطه آغاز اثری است که با روایت قصه مستقل شدن فرزند از خانواده آغاز میشود. کی کی به علت اینکه خون جادوگری دارد باید از دورهای به بعد در شهری جدا از خانوادهاش زندگی کند؛ انیمه سرویس تحویل کی کی این امر را سنتی در میان جادوگران معرفی میکند. مستقل شدن کیکی در حالی به وقوع میپیوندد که وی تنها ۱۳ سال دارد. به عبارتی او بهتازگی در مراحل آغازین نوجوانی و بلوغ قرار دارد. انیمه سرویس تحویل کی کی به شکل جسورانهای میخواهد داستان بزرگ شدن و بلوغ کیکی را از همین نقطه آغاز کند.
برخلاف انیمیشنهای مبتذل و ضد خانوادهای همچون قرمز شدن، سرویس تحویل کیکی بلوغ و بزرگ شدن کی کی را از آغوش پدر و مادرش آغاز میکند. در مرام و مسلک میازاکی برخلاف پرنسسهای فردگرای فمینیست، مسیر زندگی از خانواده میگذرد نه از حماقتهای خودخواهانه. میازاکی بهجای آنکه بلوغ کیکی را مثل انیمیشن قرمز شدن با فیزیکی کردن به ابتذال بکشد، آن را با سفر پیوند میزند. سفری که در آن کی کی مهارتهایش را میشناسد، آنان را توسعه میدهد و درنهایت به یک جادوگر دوستداشتنی تبدیل میشود.
این امر که میازاکی آغاز سفر را از خانواده استارت میزند به این معناست که کیکی علیرغم تمام مشکلاتش در این سفر، پشتوانهای محکم به نام خانواده دارد. مادری که به او مهارتهایش را آموخته و او را با جارویش مجهز میکند و پدری که با مهربانی او را حمایت میکند. کیکی سرانجام سفرش را آغاز میکند. در آغاز سفرش او با جادوگری مواجه میشود که درست مثل خود کی کی در حال انجام آن چیزی است که سنت میان جادوگران است. جادوگر جوان به کی کی حرف جالبی میزند؛ او اشاره میکند که برای زندگی در شهری که انتظار کیکی را میکشد، باید کیکی مهارتی را بلد باشد. اینجاست که نخستین مسئله برای کیکی در سفرش طرح میشود؛ من چه توانایی دارم تا با آن بتوانم در جامعه به زندگی خودم ادامه بدهم؟ این سؤالی فرا جنسیتی است که انسانها در جوانی با آن مواجه میشوند و در صورت شناخت درست از استعدادها و مهارتهایشان میتوانند بهدرستی به آن پاسخ داده و به یک زندگی درست و نرمال دست پیدا کنند.
کیکی نیز بهجای آنکه درگیر فانتزیهای بچهگانه فمینیستهای هالیوودی باشد، درگیر این حقیقت میشود که چه استعدادی دارد و چگونه با این استعداد میتواند زندگی کند. به همین جهت، کی کی تنها استعدادی که خودش در خودش میبیند یعنی پرواز کردن را محوری قرار میدهد برای زندگی جدید خودش.
شهر؛ محیطی برای تبدیلشدن کیکی به یک انسان جدید
چالش اصلی کیکی با ورود به شهر آغاز میشود. او دختری روستایی است و همگام شدن با این محیط جدید برای او قطعاً یک چالش است. چالشی که به لطف زنی نانوا به نام اوسانو برای کیکی تا حد زیادی رفع میشود. اوسانو برای کیکی مکانی برای سکونت فراهم میکند. او علاوه بر اینکه یک زن متأهل است و باردار نیز هست، اما بهصورت یک انسان منفعل ظاهر نمیشود. او در هیبت فردی خیرخواه، فعال و یک کاسب بسیار مفید ظاهر میشود. در حقیقت اوسانو یکی از مصادیق این امر است که در نگاه میازاکی برای قدرت بخشیدن به یک شخصیت مؤنث لازم به زنانگی زدایی از این شخصیت نیست. دقیقاً نقطه مقابل بازنمایی هالیوودی که تنها در صورت زنانگی زدایی شخصیت مؤنث قدرتی خواهد داشت. در انیمه های میازاکی زنان در عین زن بودن به اعمال قهرمانانه یا انجام فعالیتهای اجتماعی میپردازند، اما در هالیوود اینگونه نیست و ملاکهای زنانگی در جذابیت جنسی خلاصه میشود و فعالیتهای اجتماعی چیزی جدا از ایفای نقش همسرانه یا مادرانه است.
درعینحال که بعضی از افراد درون شهر مثل اوسانو بهسرعت با کیکی کنار میآیند و کیکی نیز با آنها همراه میشود، برخی دیگر برای کیکی چالش ساز هستند. برای مثال شخصیت تامبو در اولین برخورد با کیکی بهصورت پسرکی آزاردهنده و عجیب ظاهر میشود، اما رفتهرفته و بهطور خاص پس از سرماخوردگی کیکی، زاویه دید ما نسبت به تامبو عوض میشود. تامبو مانند بسیاری از شخصیت اصلیهای میازاکی رؤیای پرواز را در سر خودش میپروراند. رؤیایی که به گذشته میازاکی و شغل پدری او در کارخانه هواپیماسازی بازمیگردد. عموماً روابط کی کی با دیگران در اثر چالش خاصی ندارد بهجز رابطهاش با تامبو و دوستان وی. کی کی تقریباً از دوستان تامبو فراری است، اما علت این امر چیست؟
از یکسو شاید بتوان این امر را در سبکفکری عملگرای کی کی جستوجو کرد. کیکی بسیار اهل کار است و در مقابل دوستان تامبو چندان به نظر اهل کار نمیآیند. از طرفی کیکی همواره در طول داستان، لباسش را لباسی غیر زیبا میبیند. این نگاهی نهفقط در مورد لباس بلکه در مورد نگاه کی کی به خودش نیز هست. به عبارتی او اعتمادبهنفس ندارد و این امر بر روابطش با دیگران تأثیر منفی میگذارد.
اعتمادبهنفسی که کی کی را نجات داد
ازجمله معضلات کیکی در نیمه دوم اثر ضعف تدریجی او در جادوگری است. کیکی به دلیل نامعلومی از اواسط داستان توانایی صحبت با گربهاش و پرواز با جارو را از دست میدهد. دو توانایی که هر دو به جادوگری وی برمیگردند. ما از آغاز میدانیم که جادوگر بودن کی کی امری انتسابی است. او بهصورت خونی یک جادوگر است. پس چرا تواناییهای جادوگری خودش را از دست میدهد؟ ما علت این از دست رفتن توانایی را زمانی درک میکنیم که کیکی برای مدتی مهمانخانه اورسولا میشود.
در هنگام گفتوگوی میان اورسولا و کیکی، کیکی به نکتهای پی میبرد که در فهم وضعیتش بهشدت به او کمک میکند. علیرغم تمام تمرینات و تلاشهای کیکی برای کار با جاروی جادویی خود، او یک مشکل بزرگ دارد: عدم اعتمادبهنفس.
کیکی خودش را باور ندارد و این امر باعث میشود که نتواند باوجود تمرینات مکرر خود از تواناییهایش استفاده کند. انیمه بهخوبی محتوای خودش را درباره خودباوری و اعتمادبهنفس در گفتوگوی میان کیکی و اورسولا به مخاطبش منتقل میکند. گفتوگوی میان این دوراهی را برای کیکی روشن میکند که باید بیش از هر چیز به تواناییهای خودش باور داشته باشد. تواناییهای ذاتی که در وجودش هست را بشناسد و آنان را باور کرده و گسترش دهد. این گفتوگو میان اورسولا و کیکی و برخورد کیکی با پیرزنی که قبلاً در حمل کیک به او کمک کرده بود، در کنار هم موجبات خودباوری دوباره کیکی را فراهم میکنند. درنهایت کیکی با نجات تامبو از سقوط به قهرمان شهر بدل شده و توانایی جادوگری خودش را بازمیابد.
نسل جدید بیبندوبار
نکتهای که در مورد بافت و محیط شهر در انیمه سرویس تحویل کی کی حائز توجه است، نحوه بازنمایی نسل جوان درون شهر است. چنانچه گفتیم بزرگسالان درون اثر مثل اوسانو و اورسولا، انسانهای عاقل، بالغ و زحمتکشی هستند. در مقابل شخصیتهای جوانتر و نوجوان داستان، شخصیتهایی فردگرا، عیاش و به شکل قابل توجهی آزار دهنده تصویرسازی میشوند.
تامبو با آنکه محبوب کی کی میشود اما به واسطه ولنگاریاش در آغاز داستان مثل یک فرد مردم آزار و یک بچه جقله دوست نداشتنی ظاهر میشود. در مورد دوستان او نیز این قاعده صادق است. آنان به طور عمده در گروهی مختلط از دختران و پسران به شکل یک گروه از افراد عیاش، ولنگار و بیکار ترسیم میشوند. همچنین در موردی خاص، نوه آن پیرزنی که کیکی در طبخ کیک کمکش کرد، به شدت قدرنشناس و پر فیس و افاده است. رفتار نوه آن پیرزن به حدی زننده است که حال کیکی بالافاصله پس از دیدن آن رفتار، بد شده و بیمار میشود!
میازاکی در این ترسیم به چندین مورد خاص در اخلاقیات نسل جدید نقد وارد میکند:
1. فردگرایی و قدر نشناسی نسل جدید: میبینیم که هیچ فرد جوانی به جز کیکی نیست که در رفتارش به فکر دیگران باشد. اکثر کاراکترها خود محوراند و تنها به فکر خودشان هستند که دقیقا این را میتوان ریشه قدر نشناسی و بر خورد سخیف شخصیت نوه پیرزن با کیک تولدش دانست.
2. عیاشی و خوش گذرانیهای مختلط: جماعت دختران و پسران شهر، تقریبا هیچ کار مفیدی نمیکنند و حتی ساخته شدن هواگرد تامبو چیزی جز بهانهای جدید برای عیاشی آنها نیست. مخاطب نمیتواند این عیاش بودن و در عین حال بیچشم و رویی را از نوجوانان شهر بپذیرد چون احساس نزدیکی با کی کی میکند و کی کی شخصیتی مسئولیتپذیر و اجتماعی است. دختران دیگر فقط به فکر وقت گذراندن با پسرها، پوشیدن لباسهای مجلسی و مجلل و همچنین باحال به نظر رسیدن، هستند. مواجهه شخصیت اصلی داستان یعنی کی کی با یکی از این دختران(همان نوه پیرزن) در دو صحنه، بار معنایی منفی دارد و ما اصلا از این دختر قدرنشناس خوشمان نمیآید(مخصوصا جایی که برای کی کی قیافه میگیرد و خودش را بالاتر از او فرض میکند). پس قاعدتا این اثر در حال نقد این جماعت عیاش است.
میازاکی با طرح رفتار جمعگرا و کار محور کیکی در مقابل خلقیات عیاشگونه و فرد گرایانه دیگر کاراکترها الگوی مناسبی را برای مخاطبش طراحی میکند. منتها متاسفانه کی کی از جایی به بعد با این جمع همراه میشود و هیچ تاثیر اصلاحی روی این گروه عیاش نمیگذارد. انگار که کی کی این سبک زندگی را پذیرفت و جز نقدی جزئی به اخلاقیات منفی بعضی از شخصیتهای این گروه، شاهد هیچ راهکار مثبتی از سمت انیمه سرویس تحویل کی کی برای اصلاح نسل جدید و سوق دادن نسل جدید به شخصیتهای مسئولیتپذیر و تلاشگری مثل کی کی نیستیم.
جمعبندی
سرویس تحویل کی کی را میتوان از تمیزترین آثار میازاکی در نظر گرفت. کی کی با داستان مختصر و مفید خودش، مفاهیم سازندهای ازجمله مهارت افزایی، اعتمادبهنفس و هدفمند بودن را به مخاطب ارائه میدهد.
کیکی برخلاف آثار هالیوودی دغدغههای حقیقی را برای شخصیت اصلی خود ایجاد میکند. دغدغههای کی کی همچون شغل و کار هرچند تا حدی یادآور موجهای اولیه فمینیسم هستند، بااینحال اما نگاهی بیانگر زنانگی زدایی از هویت او نیستند. کیکی کار میکند، اما مانند صاحبخانه خودش اوسانو، هویت زنانه خودش را در رفتارهای اجتماعیاش نگه میدارد. خانواده کی کی هرچند تنها در آغاز داستان حاضر هستند اما بازهم مبدأ حرکت او در داستان هستند. دقیقاً خلاف آنچه در هالیوود میگذرد.
علیرغم تمام این مباحث مثبت، این انیمه میازاکی در فضایی غربی قرار میگیرد. در داستان جادوگری بهعنوان یک امر مفید، جذاب، فوقالعاده کارآمد و بیضرر تصویر میشود. پوشش کیکی درست مانند جادوگران غربی ترسیمشده و محیط شهر نیز رنگ و لعاب اروپایی دارد تا ژاپنی. سرویس تحویل کیکی قطعاً در زمره برترین آثار میازاکی قرار میگیرد، اثری دوستداشتنی با محتوای مفید بسیار برای جوانان و کودکان، اما جهانبینی جادوگری آن را باید از مفاهیم مثبتش جدا کرد. البته از آنسو که این اثر جز پرواز کی کی با جارو اعمال جادویی خاص دیگری را نمایش نمیدهد و غرق در دنیایی جادویی نمیشود، نکته مثبت دیگری است که باعث میشود مخاطب خیلی کم با جادوگری مأنوس شود.
کیکی سؤالی که میازاکی در آخرین انیمه خود یعنی پسرک و حواصیل میپرسد را به شکل جالبی جواب میدهد: چگونه زندگی میکنی؟ با خودباوری و مهارت افزایی!
