نقد و بررسی انیمه پونیو روی صخره کنار دریا (Ponyo)؛ یک کامی که انسان شد!

برای بسیاری از افراد انیمه پونیو اثری خاطره‌انگیز، شیرین و آمیخته با رؤیاست. پونیو انیمه‌ای صاف و ساده، با داستانی جذاب و کودکانه است. داستانی که شباهت‌هایی جالب با قصه پری دریایی کوچولو دارد؛ در هردو داستانِ پونیو و پری دریایی، موجودی از اعماق دریا قصد انسان شدن دارد. داستان پونیو یک داستان جن و پری معمولی نبوده و می‌توان مضامین قابل‌توجهی را در آن مشاهده نمود که نگاه فلسفی هایائو میازاکی را نشان می‌دهند. بررسی مفهومی این انیمه با توجه به آثار معروف و بزرگ میازاکی همچون شهر اشباح، قلعه متحرک هاول، پرنسس مونونوکه و… می‌تواند مهم باشد.

نگاه پونیو به طبیعت و انسان

انیمه پونیو روی صخره کنار دریا، با نمایش زندگی خانواده پونیو در دریا آغاز می‌شود. میازاکی تصویری رؤیا گونه از دریا برای مخاطبش ترسیم می‌کند. گویی که دریا نه‌فقط یک محیط طبیعی، بلکه یک محیط مقدس است. با فرار پونیو از خانه، ما رفته‌رفته با خوی کنجکاوی پونیو آشنا می‌شویم. با رسیدن پونیو به ساحل انسان‌ها، میازاکی سکانس‌های جالبی را برای ما تدارک دیده است. میازاکی در برخورد پونیو و جامعه انسانی اولین چیزی که به ما نشان می‌دهد، زمین کف اقیانوس است که توسط آشغال‌های انسان‌ها آلوده‌شده است. سپس با کشتی مواجه می‌شویم که در کف این اقیانوس آلوده در حال صید کردن ماهی است، صیدی که ناخواسته جان پونیو را به خطر می‌اندازد.

نگاه میازاکی به طبیعت چنانچه قبلاً گفتیم نه یک عنصر مادی بی‌ارزش بلکه یک موجود مقدس است. این دیدگاه که انسان با برخی اعمال خود طبیعت را به خطر می‌اندازد، پیش‌ازاین در پرنسس مونونوکه نیز به تصویر کشیده شده. پس‌از آنکه پونیو توسط پدرش به خانه بازمی‌گردد، دیالوگ‌های جالبی از زبان پدر پونیو نقل می‌شود که قابل‌توجه است. پدر پونیو دیدگاه منفی به انسان دارد. دیدگاهی که مشابه با گفته‌های شخصیت “سان” در پرنسس مونونوکه است. میازاکی نقدهای خود در مورد انسان، رویکرد مصرف گرایانه انسان و بی‌توجهی به طبیعت را از دیدگاه پدر پونیو به ما می‌گوید. جالب آنکه پدر پونیو پیش‌ازاین انسان بوده و اکنون به دلیل طی کردن سیر و سلوک خاصی از انسان شدن فاصله گرفته است. این امر می‌تواند تا حدی یادآور مقوله تبدیل‌شدن انسان به کامی باشد که پیش‌ازاین نقد انیمه در پسرک و حواصیل به آن اشاره شد.

پس تا اینجا متوجه شدیم که پونیو به انسان‌ها علاقه دارد اما نمایش میازاکی از انسان‌ها و  دیدگاه پدر پونیو نسبت به انسان‌ها، کاملا منفی هستند. ما در ادامه باید بفهمیم آیا انسان فراتر از این نمایش‌های کثیف و آلوده‌اس یا اینکه در همین منجلاب گیر افتاده.

پونیو انسان می‌شود!

شاید جالب‌ترین و بحث‌برانگیزترین مسئله انیمه، تبدیل‌شدن پونیو به یک انسان باشد. البته پیش از آن جای پرسش دارد که اساساً پونیو چیست؟ پونیو از پدری انسان و مادری که یک کامی است به وجود آمده. پیش‌ از این نیز به مفهوم کامی به‌قدر کافی در نقد پرنسس مونونوکه و پسرک و حواصیل اشاره‌کرده‌ایم؛ اما به‌طورکلی هر موجود قدسی در فرهنگ ژاپن از خدای بی‌نهایت تا وجود طبیعی یک سنگ یا هر چیز دیگری، کامی اطلاق می‌شود. مادر پونیو نیز موجودی است که ظاهری مبهوت‌کننده و قدرتی بسیار عظیم دارد. هنگامی‌که مادر پونیو در انیمه ظاهر می‌شود، بعد از عبور از میان کشتی‌های متوقف‌شده در دریا آنان را دوباره راه‌اندازی می‌کند و ملوانان کشتی‌ها او را کامی صدا می‌زنند. بااین‌حال اما هویت مادر پونیو و خود پونیو در اثر هویتی کاملاً شرقی نیست.

پدر پونیو، پونیو را برون‌هیلدی و مادر پونیو را گران مامارا می‌نامد، دو نامی که اساساً ریشه‌هایی در خارج از فرهنگ ژاپن دارند و در واقع ریشه‌های غربی دارند. مسئله الهام میازاکی از مبانی اسطوره‌ای غربی تنها این مورد خلاصه نمی شود. اساس بنیاد فیلمنامه پونیو مضمون مشابهی با داستان پری دریایی کوچولو دارد. این تشابه مضمون یعنی مادی‌سازی و زمینی‌سازی یک کامی در خوانش توحیدی الهیات ژاپنی ریشه ندارد(برای مطالعه بیشتر) و بیانگر اثر پذیری میازاکی از نگاه اسطوره‌زده غربی است.

درمجموع پونیو فرزند یک الهه و یک انسان است، فرزندی که بنا بر اذعان پدرش بیشتر به مادرش شبیه است تا پدرش که این یعنی پونیو را می‌توان یک کامی دانست. حال چرا یک کامی می‌خواهد انسان شود؟ چرا باید جایگاه الهه‌گونه خود را رها کند و به انسان تبدیل شود درحالی‌که انسان‌ها بنا بر اشاره خود انیمه موجوداتی‌اند که فقط بلدند طبیعت را خراب کنند؟ میازاکی جواب این سؤالات را با نشان دادن سوسوکه و خانواده‌اش می‌دهد. میازاکی در قالب سوسوکه خانواده و زندگی انسانی و کمالات بشری همچون هم نوع‌دوستی، کمک به دیگران، عشق و … را به ما نشان می‌دهد. درواقع میازاکی هرچند منتقد تخریب طبیعت توسط انسان و رذائل اخلاقی همچون مصرف‌گرایی است، اما بازهم ارزش‌های انسانی را لایق تکریم می‌داند و به‌واسطه همین ارزش‌ها است که پونیو به انسان شدن رو می‌آورد.

درمجموع، پونیو فرزند یک کامی و انسان است که می‌خواهد انسان شود، برای آنکه در انسان و در زندگی انسان جذابیت‌هایی را می‌بیند که در کامی بودن نمی‌بیند. او در زیست انسان همکاری، خانواده، عشق و مهر و محبت را می‌بیند. او مهر مادری را می‌بیند که فرزند نوزادش را در آغوش گرفته است و از او با جان و دل مراقبت می‌کند، او خانواده سوسوکه را می‌بیند که در سخت‌ترین شرایط مراقب یکدیگر هستند و سعی در نجات دیگران دارد. نگاه پونیو با زندگی در بین انسان‌ها عمیق‌تر و بهتر می‌شود او متوجه می‌شود که انسان چیزی بسیار عمیق‌تر از آن است که بتوان صرفاً به خاطر ضررهایش به طبیعت آن را محکوم‌به انقراض دانست. میازاکی هرچند حضور انسان را در طبیعت مضر می‌داند بااین‌حال از ارزش‌های انسانی و کرامات بشر چشم‌پوشی نمی‌کند و با نگاهی نهیلیستی به انسان نمی‌نگرد.

جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

میازاکی در انیمه مختصر و مفید خود که هرچند ظاهری ساده دارد، به‌طورجدی به انسان نگاه می‌کند. البته نه از زاویه دید یک انسان بلکه از نظرگاه پونیو که یک کامی است. میازاکی با آشنایی‌زدایی که در روایت خود انجام می‌دهد (دادن زاویه دید به پونیو و نگاه کردن از طریق او به زندگی انسان) اهمیت ارزش‌های انسانی و کرامات بشری را به مخاطبش یادآوری می‌کند. او قبول می‌کند که بهره‌جویی افراطی بشر از طبیعت امری شیطنت‌آمیز است، بااین‌حال او ضد انسانی با این مسئله برخورد نمی‌کند و انسان را به خاطر ارزش‌هایش ستایش می‌کند.

نگاه میازاکی در این انیمه به مفهوم کامی نیز جالب است. او همچون شهر اشباح و پرنسس مونونوکه کامی را تفسیر کرده و با نگاهی که آنیمیسمی است و نه توحیدی، کامی‌ها را به تصویر کشیده. میازاکی هویت پونیو و مادرش را به‌عنوان دو کامی آمیخته با اسطوره و افسانه‌های غیر ژاپنی همچون داستان برون هیلدی معرفی می‌کند و در بنیاد اصلی فیلمنامه خود هبوط یک موجود قدسی و یک کامی به جایگاه یک انسان را به شکلی رمانتیک همچون داستان پری دریایی کوچولو به تصویر می کشد که این امر بیانگر نگاه غرب بنیاد میازاکی در این اثر به مفهوم کامی است. شاید بتوان همین امر را علت نامگذاری غربی پونیو دانست.

پونیو داستانی است با احترام به دریا، انسان و کامی‌ها که انسان را ستایش و تعدی به طبیعت را نکوهش می‌کند. این اثر در بهترین شکل خود نمایانگر مختصر نگاه میازاکی به انسان، طبیعت و مفهوم کامی است. ستایش انسان، تکریم طبیعت و نگاهی اسطوره‌ای به مفهوم کامی عناصر کلی حاکم بر پونیو است که به‌طور ملموس در اثر می‌بینیم و  می‌فهمیم که میازاکی حتی در آثار کودکانه خود نگاه عمیق خود را حفظ کرده و به بهترین شکل پیامش را به مخاطبش می‌رساند. درست است که پونیو انیمه‌ای بسیار ساده و کودکانه است و میازاکی ازنظر فلسفی این انیمه را خیلی غنی نساخته، اما بازهم شاهدیم که میازاکی هرچند محدود به مباحث اعتقادی پرداخته و چنین مباحثی را در داستان خود جای‌داده.