زمزمه قلب انیمهای رئالیستی و برشی از زندگی هایائو میازاکی محسوب می شود. میازاکی معمولا به سبک رئالیسم جادویی علاقه دارد اما در این انیمه سراغ یک داستان رئال معمولی رفته. علیرغم اینکه در این اثر میازاکی جایگاه کارگردانی را در اختیار ندارد، اما در جایگاه نویسنده مانگای آئوی هیراگی را به بهترین شکل به فیلمنامه انیمه تبدیل کرده. سوژه مورد بحث زمزمه قلب بر خلاف عمده آثار میازاکی سوژه کوچک و سادهای است؛ شیزوکو دختری جوان و مدرسهای با مسائلی همچون آینده ، خانواده ، عشق و بلوغ روبه رو میشود. این انیمه را میتوان پیش درآمدی بر انیمه بازگشت گربه دانست، با این حال ما در این مقاله صرفا به نقد زمزمه قلب خواهیم پرداخت و کاری به انیمه بازگشت گربه نخواهیم داشت.
نوجوان و معضلی به نام آینده
شیزوکو، یک دختر معمولی است. کتاب میخواند، درسش خوب است و همه چیزطبق روال پیش میرود. اما همانطور که در طول انیمه میبینیم این رویه همیشه قرار نیست برقرار باشد. علاقه شیزوکو به داستان نویسی و شاعری، در کنار ماجراهای عشقی که به سراغ او میآید به علاوه امتحانات مدرسه اش، هر چند در نظر ما شاید مشکلات بزرگی نباشند، اما به روایت انیمه زمزمه قلب، مسائلی هستند که شیزوکو باید آنان را مدیریت کند.
در طی روند داستان زمزمه قلب، به طور خاص در اواسط آن، شیزوکو با این معضل روبه رو میشود که برای آیندهاش چه کاری خواهد کرد؟ میدانیم که او در ادبیات توانایی هایی دارد، اما در عین حال با معضلات و شک و شبهه هایی در زمینه توانمندی های خودش مواجه میشود. انیمه زمزمه قلب، به شکلی استادانه اضطراب های شیزوکوی جوان را به ما نشان میدهد. اضطراب هایی بر آمده از این حقیقت که احتمال ناکامی او به عنوان یک نویسنده و شاعر وجود دارد. این احتمال نیز وجود دارد که او در رسیدن به عشق خود نیز ناکام بماند و البته درس و امتحان نیز مانعی شدیدا ملموس در زمزمه قلب است.
شیزوکو مانند خیلی از نوجوان ها درگیر اضطراب ها و بگیر و نگیرهای زندگی است. این مرحلهای است که باید در آن موفق شود وگرنه طعم تلخ شکست را همین اول زندگی خواهد چشید. در ادامه میبینیم ، شیزوکو مانند بسیاری از نوجوانان قادر نیست جنبه های مختلف زندگی را با همدیگر هماهنگ کند و این باعث افت نمره در مدرسه، ناکامی در نوشتن داستانش و مشکلات بسیاری میشود. حال چه کس قرار است دست شیزوکو را در این مشکلات بگیرد؟
خانواده؛ ناجی و راهنمای شیزوکو
حال که متوجه شدیم شیزوکو با چه معضلاتی مواجه شده است پرسشی پدید میآید: نقش خانوادهاش در این میان چیست؟
از آغاز داستان میبینیم که خانواده شیزوکو یک خانواده پر مشغله است. حتی بدون در نظر گرفتن پدر کارمند شیزوکو، مادر و خواهر او نیز مشغول به کار هستند. سیمای خانواده در این داستان برخلاف سیمای دیگر خانواده های آثار میازاکی، به شدت پر مشغله است. اما آیا این به این معنی است که خانواده شیزوکو نسبت به دختراشان بی تفاوت هستند؟
جواب واضحا خیر است. از همان آغاز میبینیم که خواهر شیزوکو به طور مداوم به او در مورد مسئولیت پذیری و توجه به درس های و زندگی اش تذکر میدهد. در ادامه نیز هنگامی که شیزوکا به طرز شدیدی با معضل امتحاناتش مواجه میشود نیز ما شاهد نقش آفرینی مثبت خانواده وی هستیم.
گفت و گوی میان شیزوکو و خانوادهاش یک گفت و گوی سازندهاست. هر چند پیش از این گفت و گو ما شناخت درستی از پدر و مادر او پیدا نکردهایم، اما در این سکانس بر خلاف عمده آثار انیمیشنی و انیمهای، ما شاهد ساخت یک شکاف نسلی کاذب میان شیزوکو و خانواده اش نیستیم. پدر و مادر شیزوکو در عین حال که او را به درس خواندن تشویق میکنند اما تصمیم گیری و حل مسئله را نیز به خود شیزوکو میسپارند. آنان شیزوکو را محدود نمیکنند، بلکه در عین تشویق او به کاری که در حال انجامش است، موجبات فراق بال او را نیز فراهم میکنند.
جالب آنکه در اینجا مادر شیزوکو نیز با دخترش همدردی میکند و به این صورت هیچ شکاف نسلی مضحک و مسخره و بی فایدهای در زمزمه قلب مطرح نمیشود. پس از این گفت و گوی مفید است که ما میبینیم گره داستان شیزوکو باز شده و مشکلات امتحانات او نیز رفته رفته حل میشوند. این امر بیانگر نگاه فوقالعاده مثبت میازاکی به نقش خانواده در عبور نوجوان از سختی ها و مشقت های روزگار است. این امر، امری به شدت مثبت و سازنده در دل زمزمه قلب قلمداد میشود.
عشق جوانی و پرسش از عشق در نگاه انیمه زمزمه قلب
زمزمه قلب داستانی عمیقا عاشقانه است. رابطه میان شیزوکو و سیجی یک رابطه رمانتیک پاک، بی آلایش و دوست داشتنی است. میازاکی این رابطه را در طول اثر به خوبی میسازد و مراحل شکل گیری یک عشق زیبا و غیر جنسی را برای ما بازنمایی میکند. با این حال، در زمزمه قلب به شکل جالبی ما شاهد بازنمایی مصائب رابطه رمانتیک در جوانی هستیم. در آغاز انیمه زمزمه قلب دوست شیزوکو، یوکو درگیر ماجرایی عاشقانه به واسطه یک نامه شده. چنانچه احوالات یوکو را دنبال کنیم میبینیم که تا میانه داستان او تحت تاثیر این ماجرای عاشقانه اوقات ناخوشی دارد. چرا که ماهیت پیچیده و عجیب عشق جوانی موجبات چندین سوء تفاهم ناجور بین او و دوستانش میشود.
میازاکی نشان میدهد که مفهوم عشق چگونه میتواند برای نوجوانان در عین شیرین بودن دردسر ساز نیز باشد. این در حالی است که او تقریبا هیچ جلوه جنسی از ربطه بین دختر و پسر را نمایش نمیدهد بلکه صرفا به بیان سوء تفاهم های تحت تاثیر عدم بلوغ عاطفی اشاره میکند.
قاعده کلی آثار میازاکی عاشقانه های عاطفی و پاک بدون محوریت مسائل جنسی است.این قاعده حتی در مورد عاشقانه سیجی و شیزوکو نیز صادق است. رابطه میان این دو هرچند پاک و بی هیچ شهوتی به نمایش در میآید اما ما شاهد مصائب آن بر روی شخصیت شیزوکو هستیم. افت تحصیلی وی، نگرانی بابت جاماندن برای رسیدن به عشقش و… همه از مصائب این عشق جوان هستند. با این حال میازاکی عشق را نه یک امر صرفا پر دردسر بلکه امری مفید معرفی میکند. در آخر این عشق است که باعث میشود شیزوکو داستان نویسی خود را تقویت کند و خودش را به سیجی برساند. میتوانیم در این زمینه با میازاکی هم نظر باشیم؛ عشق امر مثبتی است، موتور محرک خارقالعاده ای برای انسان است اما به شرطی که انسان با بلوغ عاطفی و عقلی مناسب به سراغ عشق برود و آمادگی یک زندگی مشترک را داشته باشد.
جمع بندی
زمزمه قلب هر چند به شدت کم و اندک، اما همچنان دست ساخت میازاکی است. داستان مختصر و مفید آن درباب رنج های شیزوکوی جوان الهام بخش و مفید هستند. بازنمایی خانواده در آن به عنوان یک امر مثبت، راهنمای انسان و یک تکیه گاه مناسب قابل توجه است. در عین حال، میازاکی تصویر جالبی از عشق جوانی ارائه میدهد. تصویری که در آن عشق جوانی امری در آمیخته با سوء تفاهم ها و مشکلات خاص خودش است. از این جهت میتوان گفت عشق بایستی همراه با بلوغ عاطفی و عقلی انسان باشد نه قبل از آن و در میانه نوجوانی. مجموعا از دید میازاکی عشق امر قدرتمندی است و به این جهت باید به درستی و با پختگی درگیر آن شد تا از قدرت آن به نحوه احسن بهرمند شد.
