واکاوی روش فنی-حکمی استاد محمد حسین فرج نژاد در پژوهش‌های سینمایی

شهید دکتر حجت الاسلام و المسلمین محمد حسین فرج نژاد از معدود افرادی بودند که علاوه بر دارا بودن تحصیلات حوزوی و دانشگاهی در سطوح عالی، به سینما و هنر هم توجه ویژه‌ای داشتند. در مراسم بزرگداشت مرحوم فرج نژاد، اساتید مختلفی از جمله آقای دکتر حسن عباسی و جناب حجت الاسلام والمسلمین عبدالحسین خسروپناه فرمودند که باید روش و الگوی پژوهشی استاد فرج نژاد در حیطه‌های مختلف تئوریزه و معرّفی شود. مرحوم دکتر فرج نژاد در حیطه‌های متنوّعی کارهای تخصصی معتنا بهی انجام داده‌اند. جنگ‌های ترکیبی، هنر اسلامی، اقتصاد، فلسفه غرب، فلسفه اسلامی، سینما، تاریخ یهود، یهودپژوهی و… از حیطه‌های پژوهشی ایشان بود.

اما بدون شکّ بیشترین جلوهٔ علمی، پژوهشی و تبلیغی ایشان در طول حیات مبارکشان پرداختن به مباحث تطبیقی رسانه و دین با تمرکز بر نقد یهود است. آثار متنی منتشر شده از ایشان، دوره‌ها و مقالات مرحوم فرج نژاد بیشتر با همین موضوع نوشته شده است.

لذا در این یادداشت با ارائهٔ الگویی از روش پژوهش و روش تبلیغ دکتر فرج نژاد در دین‌پژوهی رسانه‌ای، سعی داریم مؤلّفه‌ها و شاخص‌های پژوهش سینمایی از نظر استاد را معیّن کنیم تا بتوانیم بهتر مسیری که ایشان آغاز کردند را ادامه دهیم. همچنین این یادداشت علاوه بر ارجاع به آثار مکتوب، ارجاعی به جلسات تصویری و صوتی ایشان نیز دارد. ویدئوی کامل مجموعه مطالب استاد پیرامون روش پژوهش در سینما و مبانی ایشان در ذیل می‌آید. کلیپ زیر حاصل بررسی بیش از چهل ساعت از دوره‌ها و جلسات ایشان است.

فهرست مطالب کلیپ:

۱. پیشنیازهای ورود به نقد فیلم
۲. تفاوت روان‌شناسی فیلم با نقد
۳. نقد استاد به منتقدین دیگر (سینما ماوراء)
۴. انواع روش‌های نقد و سخت‌گیری استاد در پژوهش‌های سینمایی
۵. نقد نمادگرایی و رویکردهای سطحی در نشانه‌شناسی
۶. تقوای استاد در معرّفی فیلم‌ها
۷. پیش‌زمینه ذهنی فیلمساز و تأثیر آن در زنجیرهٔ رسانه‌ای
۸. تشخیص مطالب اقتباسی در اثر
۹. نقد فرمالیسم و تکنیک‌زدگی
۱۰. فرم چه جایگاهی دارد؟
۱۱. رویکرد نوصدرایی استاد و نقد اخباری‌گری
۱۲. یهودیت سکولار، جریان اصلی سینمای غرب
۱۳. نقد صریح استاد بر سکولارها و متحجران
۱۴. توضیح روش نقد فنی-حکمی
۱۵. قدرت اصلی هالیوود در اختیار یهودیان لیبرال
۱۶. انتقاد صریح استاد بر بی‌عملی پژوهشگران سینما
۱۷. نقد فرمالیسم، هنر برای هنر و ریشه‌های آن
۱۸. شرایط نقد فیلم تخصّصی
۱۹. انتقاد صریح استاد از سایت کافه سینما و نقدهای سکولار

۱. روش مواجههٔ استاد فرج نژاد با آثار سینمایی

دکتر فرج نژاد کتاب‌ها و مقالات متعدّدی با موضوع نقد سینما دارند. اما نمی‌توان گفت ایشان منتقد سینما به معنای عرفی بودند. زیرا پژوهش‌های سینمایی ایشان با استفاده از روش فنّی-حکمی (که در ادامه به توضیح آن می‌پردازیم) جلو می‌رفت و با منتقدین مرسوم سینمایی که صرفا به فرم اثر هنری می‌پردازند تفاوت داشتند. بنابراین استاد فرج نژاد را پژوهش‌گر و تئوریسین هنر و سینما می‌دانیم و تنزّل دادن شأن علمی ایشان به یک منتقد، با آثار علمی ایشان نمی‌سازد.

روش استاد فرج نژاد در مواجهه با آثار سینمایی «فنّی-حکمی» نام داشت. ایشان در کتاب‌هایشان این روش را توضیح داده‌اند اما بهترین و ساده‌ترین توضیح در کتاب تحلیل نفوذ فرهنگ کابالیستی (عرفان یهودی) در سینما چاپ دوم از صفحهٔ ۱۹۴ تا ۲۰۲ آمده است. به صورت خلاصه می‌توان گفت روش ایشان در فهم آثار هنری رسیدن از فرم اثر هنری به محتوای آن است. در یادداشت روش نقد بازی‌های کامپیوتری نیز توضیحات نسبتا مبسوطی در مورد روش نقد فنی-حکمی داده شده است.

بنابراین استاد فرجج نژاد برای فهم اثر هنری، هم بر فرم تأکید ویژه‌ای داشتند و هم بر محتوا. به همین دلیل نام روش نیز ترکیبی از دو کلمهٔ فنّی (یعنی جنبه‌های تکنیکی و فرمی اثر هنری) و حِکْمی (یعنی جنبه‌های محتوایی، فکری و فلسفی اثر هنری) است. استاد فرج نژاد تأکید داشتند که برای ورود به نقد سینمای غرب، بایستی ابتدا با فرم سینمایی و ابعاد مختلف آن عمیقا آشنا شویم. سپس به سراغ مباحث فلسفی، دینی و عرفانی غرب برویم و بعد از تسلّط بر این مبانی است که می‌توانیم اثر هنری را بفهمیم. البتّه برای نقد تفکرات مطرح شده در اثر هم می‌بایست بر تفکر اسلامی احاطه داشت تا بتوان به برکت تعالیم الهی، تفکرات ناصحیح مطرح شده در آثار را نقد کنیم.

استاد فرج نژاد در نقد آثار هنری و سینمایی غرب، بر سه نکته تأکید داشتند:
۱. شناخت فرم سینمایی که شامل مباحث مختلفی از جمله تاریخ سینما، مکاتب سینمایی، فرم و ساختار و… می شود.
۲. شناخت عمیق تفکر زمینه‌ای اثر. چون بحث در مورد سینمای غرب است، طبیعتا باید غرب را عمیقا از جنبه‌های مختلف فلسفی، تاریخی، دینی و… شناخت.
۳. شناخت عمیق تفکر اسلامی با رویکرد فلسفی و عرفانی حضرت امام خمینی، علامه مصباح و علامه جوادی به عنوان مبنای پژوهشگر در مواجهه با آثار غربی و نقد آن.
بنابراین برای به کار بستن روش فنّی-حکمی بایستی پژوهش‌گر در سه حیطهٔ مورد اشاره تخصّص یابد تا بتواند با روش مد نظر ایشان به نقد اثر بپردازد.

۲. نحوهٔ ارائهٔ پژوهش‌ها

استاد فرج نژاد در حیطهٔ تولید محتوا بر روش فنّی-حکمی تأکید داشتند. اما اینکه این محتوا را چگونه به مخاطب عرضه نماییم بسته به شرایط ارائه تفاوت پیدا می‌کند. به عنوان مثال محتوای نقد فیلم شاگرد جادوگر استاد در کتاب فرهنگ کابالیستی در سینمای غرب، در قالب روش جان فیسک دسته‌بندی شده است. یعنی تیتربندی کتاب بر اساس تقسیم‌بندی جان فیسک است و نه عناوین روش فنی-حکمی. به نظر می‌رسد با روش فنی-حکمی می‌توان در ارائهٔ متنی نیز به بلوغ علمی کافی دست یافت.

به این شکل که منتقد با استفاده از روش فنّی-حکمی، تمام سکانس‌های اثر را تحلیل می‌کند. سپس در متن، با اشاره به سکانس‌های مهمّ، صرفا خروجی نقد و عناصر فرمی دخیل در استخراج محتوا را اشاره می‌کند و نه اینکه تمام پژوهشی که داشته را در متن منعکس نماید. استاد فرج نژاد در نقدهایشان همین روش را داشته‌اند و نقدهای منتشره از ایشان در مقایسه با کلاس‌های نقد تخصصی که برگزار می‌کردند، مطالب کم‌تری را داراست. بنابراین ایشان با استفاده از روش فنّی-حکمی به انبوهی از مطالب در تحلیل دست پیدا می‌کردند، اما در ارائه به صورت متنی بخشی از آن را به فراخور نیاز منتشر می‌فرمودند. بنابراین گوهرهٔ روش ایشان همان روش پژوهش فنی-حکمی است، اما نوع ارائه می‌تواند با توجّه به غرض نویسنده متفاوت باشد.

همچنین استاد فرج نژاد در جلسات شفاهی روش‌های مختلفی داشتند. نقد ماتریکس را در دوره‌های تکمیلی و برای شاگردانی که یک سال دوره‌ها را گذرانده بودند، در بیش از ده ساعت ارائه می‌فرمودند. اما گاهی به همین ماتریکس به صورت مضمونی اشاره داشتند و گاهی هم با ارائهٔ خلاصهٔ داستان، نقدی کوتاه بر این فیلم مهم ارائه می‌کردند. بنابراین بایستی شأن تحقیقی و علمی ایشان را از شأن تبلیغی جدا کنیم.

از طرفی ایشان در پژوهش‌های تخصصی و مکتوب، کاملا سوگیری نگاه الهی را بروز می‌دادند. به عنوان مثال در نقد فیلم ماتریکس می‌گویند:« در صحنه‌های فراوانی از این سه‌گانهٔ پر ادّعا…» یعنی کاملا نگاه سلبی ایشان علاوه بر مباحث فلسفی، در لحن نوشتاری ایشان نیز ساری و جاری است.

۳. چه نقدهایی با روش پژوهش استاد فرج نژاد در تضادّ است؟

دیدیم که تأکید استاد بر شناخت فرم و محتوا توأمان است. بنابراین افرادی که با فرم‌گرایی افراطی یا نمادگرایی افراطی، بحث‌های سطحی و غیرتخصصی را ارائه می‌دهند، با روش استاد میانه‌ای ندارند. فرم‌گرایی افراطی یعنی پرداختن به جنبه‌های هنری و زیبایی‌شناسانهٔ اثر هنری بدون پرداختن به محتوا. نمادگرایی افراطی هم یعنی پرداختن به اثر هنری با عینک اینکه فلان نماد در گوشهٔ قاب متعلّق به ماسون‌ها و صهیونیست‌ها و… است بدون اینکه فرم فیلم دقیق واکاوی شود. ایشان بارها فرمالیست‌ها را مورد نقد قرار می‌دادند. همچنین کسانی را که صرفا به بحث‌های توهّم توطئه مشغول بودند را از کار تخصّصی و علمی به دور می‌دانستند.

بنابراین فرم‌گرایی افراطی (انحصار نقد در مباحث زیبایی‌شناختی و پرداختن به چگونگی بدون پرداختن به چه) و نمادگرایی افراطی مورد تأیید ایشان نیست. بله فرم مقدّمهٔ رسیدن به محتوا است و اگر هم نشانه یا نمادی در فرم اثر وجود داشته باشد، باید با توجه به مراحل روش نقد فنّی-حکمی مورد بررسی و نقد قرار گیرد. همچنین پیش‌زمینهٔ ذهنی فیلمساز و شناسایی منبع اقتباس اثر در دید ایشان ارزشمند بود. اما این سنخ بحث‌ها در حیطهٔ نقد خود اثر نیست و فرامتن به حساب می‌آید.

همچنین نقدهای سطحی که به مباحث فکری، دینی و فلسفی درون اثر توجهی ندارد و صرفا برداشت‌هایی ذهنی را بر اثر تحمیل می‌کند، از روش استاد فرج نژاد فاصله دارد. همچنین ایشان برداشت‌های پست مدرن و نسبی‌گرا از اثر هنری را در بخش روش‌شناسی کتاب فرهنگ کابالیستی مردود اعلام می‌کنند.

۴. روش مواجههٔ استاد فرج نژاد با دیگر منتقدین

مرحوم دکتر فرج نژاد نسبت به نقدهای دیگران مواجههٔ فعّالی داشتند. آثار استاد مستغاثی و بعضی اساتید دیگر را معرفی می‌کردند و با منتقدین و پژوهشگران سطحی، ستیز علمی داشتند. ایشان در جلسات عمومی از افرادی که به نقدهای فرمالیستی بسنده می‌کنند اسم می‌آوردند و رویکرد سکولار آن‌ها را مورد نقد قرار می‌دادند.

۵. جریان اصلی سینمای غرب، یهودیت لیبرال است

استاد فرج نژاد تأکید ویژه‌ای بر یهودپژوهی و دشمن‌شناسی داشتند. زیرا اساسا ایشان جریان‌های سینمایی را می‌کاویدند و صرفا به دنبال نقد یک یا چند اثر نبودند.

در تمام کتاب‌های ایشان نقد یهود و تقابل با تفکّر یهودزده مشخّص است. خصوصا کتاب اسطوره‌های صهیونیستی و فرهنگ کابالیستی در سینمای غرب که متمرکز بر شناخت یهود است. ایشان معتقد بودند غرب مدرن اساسا بر پایهٔ نگاه تکوّن پیدا کرده و طبیعتا برای نقد آثار هنری این تمدن منحطّ، بایستی به سراغ ریشهٔ آن یعنی یهودیت و کابالیسم رفت. خصوصا در بین نگرش‌های یهودی، تأکید ایشان بر معنویت یهودی بود چرا که معتقد بودند یهودیت لیبرال و یهودیان کابالیست بیشترین تأثیر را در سینمای هالیوود و به تبع، در سینماهای غرب‌زدهٔ اقصی نقاط جهان (مثل ژاپن و کره و هند و…) دارند.

استاد در نقد یهود با مراکزی همچون دانشگاه ادیان فاصله‌گذاری می‌کردند و در چند جلسهٔ مجزّا به نقد رویکرد یهودپژوهی این دانشگاه پرداخته بودند. در جلسه‌ای با عنوان «تطبیع علمی در دانشگاه ادیان» و همچنین مصاحبه‌ای پیرامون روش علمی این دانشگاه، به صراحت رویکرد به دور از قرآن این دانشگاه را نقد می‌فرمودند. جلسهٔ تطبیع علمی دانشگاه ادیان هم در ادامه خواهد آمد.

۶. یک قدم رو به جلو

در مطالب گذشته سعی شد از روش استاد فرج نژاد در پژوهش‌های سینمایی و نقد فیلم، مواجههٔ ایشان با منتقدین سکولار و فاصله‌گذاری نقدهای استاد با نقدهای دیگران به صورت اجمالی شود. در این بخش پیشنهادی برای پیاده کردن روش استاد فرج نژاد در نقد آثار سینمایی در متون مکتوب عرضه می‌شود.

مرحوم فرج نژاد در آثارشان با روش‌های مختلفی به نقد و بررسی آثار سینمایی پرداخته‌اند. اما در کتاب تحلیل نفوذ فرهنگ کابالیستی در سینما، فیلم ماتریکس را با روش فنی حکمی نقد و ارائه فرمودند. در این نقد تخصصی که حدود پنجاه صفحه است، آمیختگی بیان ژورنالیستی با اتقان علمی را شاهد هستیم. یعنی مرحوم فرج نژاد با استفاده از منابع معتبر علمی در پاورقی‌ها و روش نقد فنی-حکمی، نقدی مفصل و تخصصی بر فیلم‌های ماتریکس نوشته‌اند. اما این نقد با بیان خشک علمی ارائه نشده است.

در جای جای این نقد، نویسنده حضور دارد و برتری حکمت اسلامی را در مقایسه با شبه فلسفه‌های غربی، به رخ مخاطب می‌کشد. به عنوان مثال می‌فرماید:« اما این فیلم بدون هیچ‌گونه توجهی، آن فرضیهٔ غلط [مغز در خمره] را دست‌مایهٔ اصلی خود قرار داده و بر مبنایی باطل، ساختمانی همچون ماتریکس به قیمت نیم میلیارد دلار ساخته است! ظاهربین‌هایی که اسیر زرق و بر و عالِم‌نمایی ماتریکس شوند، مستحقّ فروبلعیده شدن در ویرانه‌های این ساختمان سست با کوچک‌ترین بادی هستند.»

در این فقره و فقرات مشابه که کم هم نیست، می‌بینیم که دکتر فرج نژاد بدون تعارف و با استفاده از لحنی هنرمندانه و با رعایت ادب نسبت به مخالفان، تفکر اشتباه را می‌کوبد و معتقدین به این شبه‌فلسفه‌ها را تخطئه می‌کند. بنابراین ایشان در پژوهش‌های تخصّصی هم علی‌رغم شعارهای بی‌معنی بعضی که به دنبال سکولار کردن متون هستند، کاملا نگاه الهیشان را بدون تعارف فریاد می‌زنند.

بنابراین اگر کسی بخواهد مثل استاد فرج نژاد بنویسد، بایستی صراحتا در مقابل تفکرات باطل حتی در متون تخصّصی، بایستد. ساختار مقالهٔ دکتر فرج نژاد این‌گونه است که ابتدا به فرم، جلوه‌های ویژه، عوامل، فیلمنامه و داستان خطّی می‌پردازند و سپس به سراغ بررسی منحنی احساس و تعقّل، معناشناسی و مبانی تئوریک اثر می‌روند. پس از آن نیز به عوامل ساخت اثر، نظام تبلیغات و مباحث فرامتن می‌پردازند. در نهایت با جمع‌بندی محتوای اثر، مقاله را به پایان می‌رسانند.

نگارنده در امتداد روش استاد، پیشنهاد جدیدی دارد. برای اینکه بتوانیم روش فنی-حکمی دکتر فرج نژاد را بهتر پیاده کنیم، می‌توانیم در قالبی جدید به ارائهٔ نقد بپردازیم. به این شکل که مقاله از سه بخش مقدمه، متن اصلی و نتیجه‌گیری تشکیل شود. در مقدمه، به نمرات اثر، بودجه و فروش، عوامل حواشی تبلیغاتی و آثار دیگر مرتبط با این اثر بپردازیم. پس مقدمه به مرحلهٔ هشتم از روش فنی حکمی اختصاص می‌یابد.

در متن اصلی، به ترتیب سکانس‌های اثر، تمام هفت مرحلهٔ اول از روش فنی-حکمی را پیاده می‌کنیم. به این شکل که منتقد در مواجهه با هر سکانس، تمام مراحل یک تا هفت از روش فنی-حکمی را پیاده می‌کند. اما وحدت‌بخش این مراحل، یک سکانس است. یعنی فرم و فیلمنامه و داستان و منحنی احساس تعقل، همگی با هم و در یک سکانس بررسی می‌شود و به همین شکل ادامه می‌دهیم تا به سکانس بعدی برسیم و الی آخر. پس متن اصلی چیزی جز پیاده کردن مراحل اول تا هفتم روش فنی-حکمی بر روی سکانس‌های اثر نیست.

این شکل ارائه نسبت به روش استاد در نقد ماتریکس خوش‌خوان‌تر است. زیرا فیلمنامه و داستان و فرم در یک فیلم از هم جدا نیست و وقتی پژوهشگر در متنش همهٔ این موارد را یکجا ارائه دهد، مخاطب بهتر مطلب را تلقّی می‌کند تا اینکه مثلا در بخشی به موسیقی بپردازد و در بخشی جدا، داستان را منقطع از موسیقی روایت کند.

در نتیجه‌گیری هم مرحلهٔ نهم اجرا می‌شود که بررسی حکمی کل اثر و ارزیابی آن است. با این قالب جدید لازم نیست چند بار فیلم را برای مخاطب مرور کنیم و در یک نقد، با همان ترتیبی که فیلم داشت به نقد آن می‌پردازیم.

جمع‌بندی و نتیجه‌گیری از روش فنی_حکمی استاد فرج نژاد

استاد فرج نژاد با ارائهٔ الگوی پژوهشی فنّی-حکمی، وادی جدیدی را در پژوهش‌های سینمایی گشودند که تا پیش از این بسته بود. بی‌دلیل نیست که دکتر خسروپناه ایشان را در مباحث پژوهشی حتی از مرحوم شهید عزیز آوینی نیز جلوتر می‌دانستند. استاد در جدال با تفکرات باطل تعارف نداشتند و اگر هم شخصی پرچم‌دار یک تفکر باطل می‌بود، با رعایت آداب اسلامی، صراحتا به نقد او می‌پرداختند.

در پژوهش‌های سینمایی در دام نمادگرایی افراطی و فرم‌گرایی افراطی نیافتادند و به دنبال ترویج گفتمان نقد و پژوهش رسانه‌ای مبتنی بر حکمت اسلامی بودند.

دغدغهٔ استاد فرج نژاد شناخت یهود به شکلی عمیق بود. به همین دلیل اکثر آثار ایشان نیز معطوف به نقد و تحلیل تفکّرات یهودی و یهودزده است. قابل ذکر است که گاهی استاد به جریان‌های رسانه‌ای اشاره می‌فرمودند که مثلا در بعضی انیمه‌ها، ربات‌ها (Mek) ریشه در گولِم یهودی دارد. یعنی پیش‌زمینهٔ ذهنی فیلمساز و منبع اقتباس او، یک اسطورهٔ یهودی بوده و نه اینکه همان اسطوره به شکلی صریح در اثر بدون هیچ تغییری به تصویر کشیده شده باشد. بنابراین اثر در منبع اقتباس یهودی است و نه اینکه الزاما تعالیم یهودی را به صورت خالص ارائه دهد. در روش فنی-حکمی تنها چیزی را می‌توان به اثر نسبت داد که در فرم آن درآمده باشد و لاغیر.

استاد فرج نژاد هیچوقت فیلم‌های سینمایی که مضامین مستهجن دارد را حتی معرفی هم نمی‌کردند تا اشاعهٔ فحشا نشود. متاسفانه امروز شاهد تبلیغ آثار پورنوگرافیک در بعضی سایت‌ها و برنامه‌های تلویزیونی نقد فیلم هستیم. همچنین قابل ذکر است که استاد علاوه بر سینما(اعم از سریال، انیمیشن، انیمه و فیلم‌های رئال و معمولی)، به مدیوم‌های دیگری همچون فضای مجازی و بازی‌های رایانه‌ای نیز توجه خاصی داشتند که متاسفانه آثار ارزشمند ایشان در این زمینه به نتیجه نرسید.

ما در یادداشت چگونه بازی‌های کامپیوتری را نقد کنیم؟ امتداد نگاه ایشان را در پژوهش‌های بازی‌های رایانه‌ای دنبال کردیم. در این یادداشت نیز روش پژوهش‌های سینمایی ایشان ترسیم شد. اما لازم است که مقالات دیگری در حیطه‌هایی مثل فلسفه طب، فعالیت‌های سیاسی ایشان، کنش‌های رسانه‌ای و… نیز تدوین شود تا شاخصه‌های این شخصیت بی‌نظیر برای ما ملموس و قابل پیگیری باشد. به امید روزی که نهادهای حاکمیّتی نیز از نگاه حکمی و الهی ایشان در مواجهه با رسانه بهره برده و خدایی نکرده گرفتار گفتمان‌های سکولار نشوند.