نقد انیمیشن طلسم شدگان (Disenchantment)؛ وقتی تاریک اندیشی هنجار می‌شود!

انیمیشن سریالی طلسم شدگان (که ترجمه‌ی صحیح آن افسون‌زدایی است) در پنج فصل توسط کمپانی اختاپوسی نتفلیکس ساخته شده است. این انیمیشن جزو مشهورترین و پرمخاطب‌ترین انیمیشن‌های سریالی است. ژانرهای انیمیشن طلسم شدگان شامل درام سیاسی، آخرالزمانی، ماورائی تاریک، کمدی و سبک زندگی است. در ادامه به نقد و بررسی کامل این اثر می‌پردازیم.

دانلود صوت

سبک زندگی هالیوودی و نسبیت اخلاقی

یکی از پر تکرارترین محتواهایی که در انیمیشن طلسم شدگان دیده می‌شود، ترویج سبک زندگی هالیوودی است. رقص، روابط نامشروع، مشروب، مصرف مواد مخدر، همجنس‌بازی و برهنگی در سکانس‌های متعددی عادی‌سازی می‌شود. قهرمانان داستان دائما مشغول به رفتارهای غیراخلاقی هستند و تفریحشان در همین مسائل خلاصه می‌شود. بین (Bean) به عنوان قهرمان داستان، یک دختر آنارشیست و خوش‌گذران است که به هیچ چیز پایبند نیست. دائم الخمر است، روابط جنسی نامشروع و حتی همجنس‌بازانه دارد، مواد مصرف می‌کند و البته با همه‌ی این توصیفات، دائم در حال نجات مردم است!

لوسی (مخفف لوسیفر به معنای ابلیس) پسر شیطان است و با هدف گمراه کردن بین، از جهنم به زمین می‌آید. اما کم کم با بین صمیمی شده و به جای فریب او، تبدیل به دوست و همکارش می‌شود. این سکانس‌ها و سکانس‌های متعدد دیگر نشان می‌دهد که درون اثر هیچ مبنای اخلاقی مشخصی وجود ندارد و اخلاق امری نسبی، گذران و وابسته به تمایل فردی موجودات است. هر وقت هر کسی چیزی را دوست داشته باشد، باید به همان عمل کند و هیچ چارچوب اخلاقی جز میل شخصی و لذت‌طلبی مادی، وجود ندارد.

طلسم شدگان به حدی اغراق می‌کند که می‌بینیم در یکی از قسمت‌ها، شخصیتی به نام مِرکیمِر تبدیل به خوک می‌شود و در طول اثر در کالبد یک خوک زندگی می‌کند. او نیازهای یک خوک را دارد و صرفا روح انسانی را داراست! تمام موضع اخلاقی انیمیشن همین است، انسان تفاوتی با خوک ندارد و باید همیشه به تمایل حیوانی‌اش به شکلی افراطی پاسخ مثبت دهد.

بی‌حرمتی به مردگان

بین و دوستانش حتی به مردگان نیز رحم نمی‌کنند. در یکی از قسمت‌های طلسم شدگان می‌بینیم که بین دندان طلای مادر بزرگش را از روی جسدش برمی‌دارد و به جسد او بی‌حرمتی می‌کند. همچنین در سکانس‌های متعددی می‌بینیم که اجسادی که طاعون داشتند بارها به شکلی زشت و تحقیرآمیز بر روی گاری قرار دارد و با آن شوخی می‌شود.

در قسمتی دیگر می‌بینیم که بین پس از قتل عام مردم توسط دشمنان، اجساد را درون شومینه مخفی می‌کند و وقتی پدرش می‌آید، اجساد مثل وسایل کمد به بیرون می‌ریزد! پس از مرگ اِلفو (یکی از شخصیت‌های اصلی داستان) نیز می‌بینیم که جسد او از تابوت به بیرون افتادن و به درون آب پرتاب می‌شود. هیچ چیزی در اثر حرمت ندارد و طلسم شدگان با همه چیز به شکل رکیکی شوخی می‌کند.

جن‌گیری توسط لوسی

در یکی از قسمت‌های طلسم شدگان، بین (Bean) توسط یک روح شیطانی تسخیر می‌شود. به همین دلیل از یک جن‌گیر درخواست می‌کنند که او را نجات دهد. اما برخلاف کلیشه‌ی معمول فیلم‌های جن‌گیری، می‌بینیم که جن‌گیر می‌خواهد بین را به قتل برساند تا روح شیطانی از کالبد نابود شده‌اش خارج شود! لوسی که یک شیطان است، رفیقش بین را در خطر می‌بیند و به همین دلیل دست به کار شده، بین را از تسخیر شیطان نجات می‌دهد!

در نهایت فرایند جن‌گیری توسط یک شیطان اتفاق افتاده و کشیشِ جن‌گیر شخصیتی خودخواه، خشن و غیرمنطقی جلوه می‌کند. بین وقتی می‌بیند این کشیش در حال نابودی شیاطین است و می‌خواهد لوسی را هم بکشد، دستش را قطع کرده و او را به درون گدازه‌ی آتش می‌اندازد! در این سکانس روحانیون مسیحی تخریب شده و لوسی به عنوان شیطان حق‌طلب معرفی می‌شود. سکانس‌های این چنینی در جهت شرگرایی و عادی‌سازی ارتباط با شیاطین است.

ضدیت با خانواده

در طلسم شدگان ضدیت با خانواده به صورت مکرر دیده می‌شود. بین با پدرش اختلافات اساسی دارد، بارها به او توهین می‌کند و در نهایت نیز وقتی پدرش بین را همانطور که هست می‌پذیرد، با هم رابطه‌ی خوبی پیدا می‌کنند. همچنین بین با مادرش رابطه‌ی خصمانه‌ای دارد و در پایان انیمیشن می‌بینیم که دشمن درجه‌ی اول بین، مادرش است! در یکی از قسمت‌ها می‌بینیم که بین به جای رفیق صمیمی‌اش الفو، مادرش را زنده می‌کند. بنابراین خانواده را به رفاقت ترجیح می‌دهد. اما همین مادر در آینده تبدیل به شیطانی بزرگ شده و می‌خواهد دنیا را توسط شیاطین فتح کند! بنابراین هدف اصلی بین کشتن مادرش و زنده کردن دوباره‌ی الفو خواهد بود. باز هم محتوایی ضد خانواده شکل گرفته، اهمیت دادن به خانواده تقبیح شده و رفیق‌بازی جای آن را می‌گیرد.

توهم‌گرایی و عادی‌سازی مصرف مواد

در سکانس‌های متعددی از انیمیشن طلسم شدگان شاهد مصرف مواد مخدر توسط قهرمانان اثر هستیم. وقتی بین و دوستانش مواد مصرف می‌کنند، توهماتی جذاب می‌بینند و اثر علاوه بر عادی سازی مصرف مواد، با مطلوب نشان دادن توهمات بعد از مصرف مواد، مخاطب را نسبت به این کار شنیع ترغیب می‌کند.

توهین به کلیسا و دین مسیحیت

در طلسم شدگان بارها به مناسک، عقاید و تابعان دین مسیحیت توهین می‌شود. اولا کلیسای دریم لند (شهر محوری در انیمیشن) یک موجود دریایی شبیه به فُک را می‌پرستد! به جای مجسمه‌ی مسیح علیه السلام، مجسمه‌ی یک فک بزرگ قرار داده شده است. همچنین راهبه‌ی کلیسا بارها دین را ابزار تخدیر مردم و امری غیرواقعی معرفی می‌کند. این راهبه تنها شخصیت با حجاب فیلم است که در نهایت نیز به بین خیانت می‌کند و فقط به دنبال منفعت خودش است.

در بخشی از انیمیشن همین راهبه به همراه وزیر اعظم کودتا کرده و نوعی حکومت دینی ایجاد می‌کنند. پس از آن شاهد اعمال محدودیت‌های رفتاری همچون ممنوعیت همجنس‌بازی در دریم لند هستیم. اما به راحتی این سیستم نابود شده و دوباره سیستم پادشاهی قبلی باز می‌گردد. اثر کینه‌ی عجیبی از الهیات مسیحی داشته و از هر بهانه‌ای برای تخریب تفکرات مسیحی و مناسک آنان استفاده می‌کند.

تقلیل دادن خشونت به امر کمیک

اساسا استفاده از عناصر کمیک و مضحکه‌آمیز چارچوب‌هایی دارد و نمی‌توان با هر چیزی شوخی کرد. اما در طلسم شدگان سکانس‌های متعددی با هدف عادی سازی خشونت و خندیدن به رنج دیگران تدارک دیده شده است.

به عنوان مثال، بین با یک تبر بزرگ به صورت اتفاقی هانسل و گرتل را به شکل فجیعی می‌کشد. یا در ابتدای فصل اول می‌بینیم که بین به صورت اتفاقی به سرِ همسر آینده‌اش یک شمشیر فرو می‌کند و هیچ کس هم به فکر رنجی که این شخص می‌کشد نیست! حتی در چند قسمت بعد می‌بینیم که این شخص زنده است، اما شمشیر را از سر خود بیرون می‌کشد و بعد به شکل مضحکی می‌میرد. در سکانسی دیگر نیز می‌بینیم که بین به پدرش می‌گوید دایی و خاله‌اش را کشته است و پدرش در پاسخ می‌گوید: «عالیه.»
به شکلی کاملا غیر انسانی، طلسم شدگان خشونت را امری موجه و مضحک نشان می‌دهد.

ترویج جادوگری

در سکانس‌های متعددی از طلسم شدگان جادوگری تبلیغ می‌شود. پدر بین به دنبال جاودانگی است و جادوگر دربار بر اساس یک کتاب جادو می‌فهمد که با گردنبند جادویی می‌تواند مرده را زنده کند. بین با استفاده از این گردنبند مادرش را زنده می‌کند. بنابراین جادوگری در اثر چنان قدرتمند است که به واسطه‌ی آن انسان می‌تواند زنده کردن مردگان را نیز تجربه کند.

همچنین در چندین سکانس می‌بینیم که بین با استفاده از قدرت جادویی‌اش که از دستانش برق منتقل می‌شود، خودش و دوستانش را از مهلکه نجات می‌دهد.

در پایان سریال و جنگ آخرالزمانی بین قهرمانان داستان و جبهه‌ی شیطان، بین (Bean) با همین قدرت جادویی در مقابل دشمن می‌ایستد. البته در بعضی دیالوگ‌ها بیان می‌شود که جادو باعث مشکلات دریم لند است؛ اما فارغ از چند دیالوگ سطحی، در داستان و فرم سینمایی کاملا حس مثبت نسبت به جادوگری منتقل می‌شود. مادر بین نیز از جادوهای مختلفی استفاده می‌کند و بدین وسیله قدرت عظیمی بدست می‌آورد. بنابراین در ذهن مخاطب کسب قدرت بوسیله‌ی جادو تثبیت می‌شود.

تجلیل از تمدن‌های باستانی

بین و دوستانش برای یافتن ابزارهای سحرآمیز به منطقه‌ای خاص سفر می‌کنند. در این منطقه تمدنی باستانی در زیر خاک مدفون شده و بر اساس عکس‌نوشته‌های به جا مانده از آن متوجه می‌شویم که با تمدنی باستانی، پیشرفته و سحرآمیز روبه‌رو هستیم. بین در مکانی خاص شیئ جادویی که برای احیاء مادرش استفاده می‌شود را پیدا کرده و از آنجا خارج می‌شوند.

در این قسمت یک تمدنی باستانی به عنوان منبعی برای اشیاء سحرآمیز معرفی می‌شود. در آثار هالیوودی با پرش از تاریخ هزار ساله‌ی قرون وسطی، جهان مشرکانه‌ی باستان، الگوی تمدنی انسان مدرن معرفی می‌شود تا تفکر پاگانیستی و نه توحیدی به عنوان تفکر تراز، تبلیغ شود. به همین دلیل است که در طلسم شدگان این تمدن باستانی محوریت پیدا می‌کند.

توهین به تمدن‌های شرقی

در کنار اینکه تمدن مشرکانه و باستانی در اثر مورد توجه است، تمدنی با شمایل کشورهای آسیا جنوب شرقی (مثل چین و ژاپن) در اثر به سخره گرفته می‌شود. همسر پادشاه از نژاد سوسمارها است و مردم او در لجن زندگی می‌کنند. وقتی به شهر این زن سفر می‌کنیم می‌بینیم که لباس، معماری و آداب و رسوم این خزندگان کاملا الهام گرفته از سنت‌های جنوب شرق آسیا است! انسان‌هایی مؤدب که بین به شدت به رسوم آن‌ها بی‌احترامی کرده، بر روی میز می‌رود و با مستی و با پوششی نیمه برهنه، برایشان به عنوان دختر پادشاه سخنرانی می‌کند! این نگاه نژادپرستانه، مستکبرانه و شرق‌شناسانه‌ی غربی‌ها در طلسم شدگان بسیار توهین آمیز است.

عادی‌سازی انجمن‌های مخفی

در انیمیشن طلسم شدگان تمرکز عجیبی بر عادی سازی حضور در انجمن‌های سرّی وجود دارد. در دریم لند سیاسیون در یک انجمن مخفی هفتگی شرکت می‌کنند و مشغول به فساد جنسی می‌شوند. در این انجمن پیشگویی‌های آخرالزمانی نیز وجود داشته که به وقوع می‌پیوندد.

در این سکانس‌ها عادی‌سازی فساد جنسی فرقه‌ها و همچنین ضریب دادن به پیشگویی‌های آنان با هدف ترویج گروه‌های سری را شاهد هستیم.

همچنین در چند سکانس دیگر می‌بینیم که مادر بین (Bean) نیز یک فرقه را مدیریت می‌کند. در این فرقه بین به عنوان منجی-جادوگر آخرالزمانی شناخته می‌شود. در شهری که توسط مادر بین تصرف شده است نیز می‌بینیم که جادوگران او را به عنوان منجی آخرالزمانی می‌شناسند و اساسا کارکرد فرقه‌ها در پیشگویی و مباحث آخرالزمانی پر رنگ است.

در ادامه به مباحث آخرالزمانی اثر خواهیم پرداخت، اما همانطور که دیدیم در این سکانس‌ها حضور فرقه‌های سری در عالی‌ترین رتبه‌های سیاسی، امری معمول و عادی نشان داده می‌شود. بدین شکل سیاستِ فرقه‌ای در غرب و تسلط فرقه‌های سرّی بر دُوَل آنگلوساکسون، عادی سازی می‌شود.

بهشت و خدای کابالیستی

در طلسم شدگان بارها شخصیت‌های فیلم می‌میرند و به بهشت یا جهنم وارد می‌شوند. بهشت در این انیمیشن بسیار کسل‌کننده است. همچنین خدایی که درون بهشت حضور دارد، موجودی انسان‌گونه، محدود و اسطوره‌ای است که با خدای ادیان الهی ذره‌ای شباهت ندارد. این خدای کابالیستی، به قدری عاجز است که یکی از انسان‌ها او را با آجر می‌کشد! متاسفانه کفرآمیز بودن این اثر به حدی است که هیچ مفهوم مقدسی از گزند این انیمیشن در امان نمانده است. باعث تعجب است که چگونه به راحتی در نت فلیکس عقاید دینی مردم با شمایلی کابالیستی ترسیم و تمسخر شده، اما کسی در قبال آن موضع‌گیری نمی‌کند. اینکه این انیمیشن رسما در ایران ترجمه و دوبله شده است نیز نشانه‌ی عجیبی از ضعف مدیریت فرهنگی در کشور است.

جالب توجه است که این خدای محدود و انسان‌وار مدعی می‌شود که جادو را خلق نکرده است! به شکل عجیبی اثر متکی بر تفکرات کابالیستی، جادو را قدرتی فراتر از خدا نشان می‌دهد تا به جادوگران و شیطان‌پرستان معاصر ارادتش را نشان دهد. جادو در طلسم شدگان ترکیبی از بخار آتش جهنم و آب‌های بهشتی است. به همین دلیل می‌توان گفت اساسا خدای انیمیشن طلسم شدگان که قدرتی ماورایی داشته و جهان را نیز نجات می‌دهد، بین است. جادوگر، قدرتی فرا خدا پیدا می‌کند. این اثر همچون آثار دیگری که در راستای ترویج خدایان مشرکانه‌ی مؤنث ساخته شده است، از بین به عنوان یک شخصیت همجنس‌باز و بی‌اخلاق، یک انسان-خدا می‌سازد که وقایع آخرالزمانی را هم او ترتیب می‌دهد.

از بدیهیات ادیان الهی این است که بهشت و جهنم جهان‌هایی درونی‌شده هستند که در ابعاد ماورایی این جهان شکل گرفته‌اند. خداوند متعال در تفکرات توحیدی، موجودی بی‌نهایت است؛ برخلاف طلسم شدگان که خدای کابالیستی و محدود را به تصویر می‌کشد. همچنین بهشت و جهنم نتیجه‌ی رفتارها و افکار تاریک انسان‌ها است، اما در این اثر موهن، می‌بینیم که بهشت و جهنم تبدیل به میزانسنی برای شوخی‌های رکیک فیلم شده است.

جهنم و تجلیل از شیطان!

در مقابل شخصیت بی‌بخار خدای کابالیستی در اثر، شیطان به عنوان رییس جهنم، موجودی منطقی، آرام و مهربان است! گفتیم که لوسی به عنوان یکی از قهرمانان طلسم شدگان، خودش یک شیطان است. در فصل پایانی اثر می‌فهمیم که او پسر شیطان بزرگ بوده و به همین دلیل با همدیگر صمیمی می‌شوند. بنابراین باز هم مفهوم شیطان در ذهن مخاطب دستکاری می‌شود تا موجودات شرور و ارتباط با آن‌ها عادی سازی شود.

در یکی از قسمت‌ها الفو و بین در جهنم با هم قرار می‌گذارند تا الفو را از بهشت فراری دهند! جهنم نیز مکانی مثل جهان مادی است که البته تحت تسلط شیاطین است. این‌گونه اثر با مفاهیم تاریکی همچون جهنم و شیاطین بازی می‌کند. در نگاهی مشرکانه، جهان مادی خدایش انسان-جادوگری همچون بین است، جهان بهشتی خدای محدود و جهان جهنمی هم توسط شیاطین اداره می‌شود. هر جهانی خدایان مخصوص به خود را داراست.

در نهایت نیز شیطان بزرگ با اینکه با مادر بین ازدواج کرده است، او را نصیحت کرده و می‌گوید عشق برتر از رقابت‌های بین و مادرش برای بدست آوردن قدرت است! شیطان بزرگ (Satan) شخصیتی متواضع، مؤدب و فهیم است که مسیرش را از مادر بین جدا می‌کند. اینکه هالیوود و کمپانی اختاپوسی نتفلیکس تأکید دارد که از شیاطین شخصیت‌هایی جذاب و مهربان بسازد، اما در مقابل به مفاهیم مقدس مسیحی حمله کند به دلیل اتکای این کمپانی بدنام به مبانی فکری کابالیسم است. آثار ایدئولوژیک غربی حتی از انیمیشن‌های کمدی برای انتقال ایدئولوژی تاریک خود استفاده می‌برند.

الگوی زنان

در انیمیشن طلسم شدگان شخصیت‌های زن همگی بی‌حیا، خلافکار و پوچ‌گرا هستند. در مورد بین (Bean) در بخش‌های قبلی صحبت کردیم. او شخصیتی آنارشیست، همجنس‌باز، جادوگر و بی‌اخلاق است. مادر بین نیز زنی با پوشش نیمه‌برهنه است که با شیطان ازدواج می‌کند تا قدرت بدست بیاورد! همچنین مادرخوانده‌ی بین پس از اینکه از پدرش طلاق می‌گیرد، به دزدان دریایی می‌پیوندد.

دیالوگ‌ها و سکانس‌های متعددی با محوریت هویت بین به عنوان یک دختر نوجوان ساخته شده است. محتوایی که در این سکانس‌ها ترویج می‌شود، همان اصل اول تفکر مدرن، یعنی خودپرستی است. به عنوان مثال بین وقتی پس از کشته شدن معشوقه‌اش احساس پوچی می‌کند، دوستانش سعی می‌کنند با القای اینکه او منجی است و باید با توانایی جادویی‌اش در مقابل مادرش بایستد و این گونه امید به زندگی پیدا می‌کند!

در طلسم شدگان هویت قهرمان بر اساس میل درونی و لذت‌طلبی مادی پی‌ریزی شده، هیچ معنای ماورائی و الهی در اثر وجود ندارد. هویت زنانه نیز بر همین اساس، نه بر اساس ویژگی‌های فطری زنان که بر اساس میل لحظه‌ای شخصیت‌ها و شهوات آنان شکل می‌گیرد. تا جایی که مادرخوانده‌ی بین (Bean) دائما در حال مصرف مواد مخدر است و در نهایت نیز به دزدان دریایی می‌پیوندد. اما در جنگ آخرالزمانی در جبهه‌ی خیر قرار دارد!

علم و تکنولوژی، بدیل جادو

گفتیم که یکی از محورهای اصلی طلسم شدگان، جادوگری و ترویج آن بود. در این انیمیشن، علم تجربیِ مدرن و تکنولوژی نیز نقش مهمی ایفا می‌کند. در چندین سکانس می‌بینیم که علم تجربی و تکنولوژی‌های جدید، ابزاری برای خوش‌گذرانی انسان‌ها است. در دریم لند جادو همین کارکرد تکنولوژی را دارد.

بین به صورت اتفاقی به شهری بسیار پیشرفته و تکنولوژیک وارد می‌شود. این شهر همچون شهرهای مدرن غربی، با آسمان خراش‌ها و نورهای متنوع تکنولوژیک شناخته می‌شود. اما در بطن این شهر، تمرکز اثر بر یک موزه‌ی عجیب‌الخلقه‌ها (FreakHouse) قرار می‌گیرد. فردی سودجو با استفاده از تکنولوژی، موجودات عجیب و غریب را دستگیر کرده، پشت میله‌های زندان حبس می‌کند تا مردم عادی بیایند و برای دیدن این موجودات، بلیط بخرند! فیلمساز با محبوس شدن قهرمانان در این قفس‌ها، مخاطب را از ابزارهای تکنولوژیک بیزار می‌کند و در نهایت بین با استفاده از جادو می‌تواند در مقابل ابزارهای تکنولوژیک بایستد و زندانی‌ها را نجات دهد. بنابراین جادو و کارآمدی آن در مقابل تکنولوژی اثبات می‌شود.

با اینکه مظاهر تکنولوژی در اثر جذاب و چشم‌نواز است و بین هم دائما از علم تجربی تعریف می‌کند، اما در هیچ بخشی نمی‌بینیم که این ابزارها کاربرد ویژه‌ای در پیشبرد داستان داشته باشند و در نهایت جادو است که می‌تواند در آخرالزمان شیطان را نابود کند.