ژانر در سینما؛ از مبانی تا زیرگونه‌ها

ژانر واژه‌ای فرانسوی به معنای نوع یا گونه است که جایگاه مهمی در مطالعات سینمایی دارد. معمولا انواع ژانر به‌تنهایی یا در ترکیب‌های مختلف مشخص می‌شوند. در مواقع لزوم نیز عموما اصطلاح زیرژانر (Sub-Genre) برای ارجاع به سنت‌های ویژه یا دسته‌بندی‌هایی استفاده شده است که در چارچوب ژانر‌های بنا شده قرار می‌گیرد(1).

ژانر یا گونه شیوه‌هایی برای دسته‌بندی فیلم‌ها هستند. اگر فیلمی متفاوت تولید شود که در هیچ گونه‌ای نگنجد اما موفق از کار درآید، به احتمال زیاد مورد تقلید و تکرار قرار می‌گیرد. زیرگونه یا ساب‌ژانر هم به گونه‌ای مشخص تعلق دارد اما ذیل آن قرار گرفته، با دیگر ساب‌ژانرها تفاوت جدی دارد(2).

در هالیوود جدید حد و مرز گونه‌ها به هم ریخته است(3). امروزه به دلیل آمیزش گونه‌ها، مرزبندی دقیق و تعریف و مشخص کردن شاخصه‌های هر ژانر ممکن نیست و باید نسبی تعریف شود(4). در بعضی اصطلاحات، فیلم‌های ژانر، فیلم‌هایی داستانی و تجاری هستند که از طریق تکرار و تغییر، داستان‌هایی آشنا را با شخصیت‌های آشنا در موقعیت‌های آشنا بازگو می‌کنند(5).

از طرفی اگر ژانر به معنی گونه‌هایی از فیلم باشد، پس هر فیلمی ذیل این گونه‌ها قرار خواهد گرفت(6). بنابراین اصطلاح فیلمِ ژانر، اصطلاح مفیدی نیست و فیلمی که درون یک یا چند ژانر نباشد، نداریم. البته گاهی ممکن است یک فیلم کاملا بر اساس مولفه‌های از پیش تعیین‌شدهٔ ژانری ساخته شده باشد که به آن به صورت ویژه فیلم ژانر می‌گویند. اما این بدان معنا نیست که دیگر فیلم‌ها ژانر ندارند یا ذیل آن ژانر قرار نمی‌گیرند.

پس ژانرها قراردادی هستند و تمام فیلم‌ها را دربرمی‌گیرند. یعنی عده‌ای تصمیم گرفته‌اند که مثلا به فیلم‌هایی که در فضای غرب وحشی (Wild West) ساخته می‌شود بگویند وسترن. این در حالی است که در غرب این نوع سبک زندگی فراموش شده و امروز انسان western یا غربی، هویت جدیدی دارد. بنابراین وسترن یا هر ژانر دیگری را نباید لفظی ترجمه کرد، بلکه باید دید برای چه معنایی این اصطلاح انتخاب شده است. پس مثلا برای انتخاب و تحلیل یک ژانر وسترن، باید ویژگی‌های اصلی آن را فهرست کرد(7).

لذت‌هایی که تماشاگران از فیلم‌های ژانری کسب می‌کنند با اتکای صنعت فیلم هالیوود به ژانر به مثابه نوعی راهبرد برای کاهش ریسک مالی همخوانی دارد. ژانر با سامان‌دهی و یکسان‌سازی تجارت ریسکی فیلم‌سازی، به صنعت فیلم کمک می‌کند تا موفقیت‌های تجاری قبلی را تکرار کند(8).

از طرفی ژانر در دوره‌های مختلف بسیار متفاوت ارزش‌گذاری شده است(9). همچنین آشکار است که ژانر به عنوان یک اصطلاح با روش‌های مختلف و در رشته‌های متفاوت استفاده شده است(10). یعنی در تعریف ژانر بین منتقدین سینما اجماعی وجود ندارد(11).

تغییرات در ژانرها زمانی اتفاق می‌افتد که مخاطبان می‌گویند:
«این خیلی بچه‌گانه و ابتدایی است. چیز پیچیده‌تری به ما نشان دهید.»(12)

بنابراین قرار نیست که هر ژانری مرز دقیق داشته باشد یا همگی بر تعریفمان از یک ژانر متفق القول باشیم. به عنوان مثال، فیلم مشکلات اجتماعی در یک تعریف درصدد دراماتیزه کردن موضوعات روز اجتماعی است(13). یا فیلم‌های تین پیک(Teen pick)، فیلم‌هایی با تمرکز بر شخصیت‌های تینیجر است(14). اما ممکن است دیگران تعاریف متفاوتی از همین ژانرها ارائه دهند. بنابراین بحث ژانر کاملا قراردادی بوده و بایستی به دور از پیچیدگی‌ها، راهنمایی جامع برای فهم ژانرهای سینمایی داشته باشیم تا بتوانیم بهتر به نقد و ارزیابی آثار بپردازیم. زیرا یکی از مراحل نقد فنی-حکمی نیز وابسته به فهم ژانر اثر است(منبع).

تفاوت سبک با ژانر

به کاربرد خاص و مدوام ابزار و تکنیک‌های رسانهٔ سینما سبک سینمایی می‌گویند. همچنین سبک یک فیلمساز یعنی تکنیک‌های ثابت مورد استفادهٔ او(15). سبک شیوه و بافت بیان را تعیین می‌کند(16). بنابراین سبک با عناصر بیانی پیوند دارد و ممکن است با ژانر متداخل باشد. به نظر می‌رسد اگر ژانرها را به صورت جامع بررسی کنیم، از بحث در مورد سبک بی‌نیاز شویم.

چون ایدئولوژی رابطهٔ بسیار نزدیکی با عناصر شکلی دارد و به تجربهٔ زیبایی شناختی ما کمک می‌کند، بنابراین در زیبایی شناسی باید از ایدئولوژی نیز بحث کرد. منظور از ایدئولوژی جهان‌بینی است. یعنی نظام باورها و ارزش‌ها(17). از طرفی ژانر هم کاملا با ایدئولوژی فیلم پیوند خورده است. پس با سبک و نحوهٔ بیان تداخل پیدا می‌کند.
میتوان گفت نوع روایت، سبک بصری و صوتی، ژانر و ایدئولوژی همه با هم فیلم را می‌سازند(18).

اما روایت از ژانر جدا نیست. سبک بصری و صوتی هم در ژانر مورد توجه قرار می‌گیرد. به عنوان مثال ژانر موزیکال یا نورپردازی خاص زیرگونهٔ نوآر، در ژانر مورد بحث قرار می‌گیرد و می‌توان از آن به عنوان سبک ژانری یاد کرد. ایدئولوژی‌ها هم در تولید ژانر مؤثرند. مثلا فانتزی یا ژانر ماورائی گاهی در فضایی تاریک و هراس‌آلود روایت می‌شود که متکی بر نگاه فلسفی معنویت یهودی یا کابالیسم است.

بنابراین اگر خوب بحث ژانر را حلّاجی کنیم، می‌توانیم مباحث سبکی، فرمی و ایدئولوژیک را هم بهتر بفهمیم یا حتی همه را در ژانر خلاصه کنیم.

 

ملاک‌های تقسیم‌بندی ژانرها

ژانرها در یک نگاه بر اساس نوع روایت داستان، مباحث زیبایی‌شناختی و تأثیرات احساسی دسته‌بندی می‌شوند.

تقسیمات مختلف ژانر:

۱. بر اساس زمان و مکانی که داستان در آن اتفاق افتاده است: وسترن، جنگی، فضایی، تاریخی و…
۲. مضمونی که فیلم حول محور آن شکل گرفته است: علمی‌تخیلی، ورزشی، جنایی و…
۳. حال و هوایی که لحن احساسی فیلم را بیان می‌کند: کمدی، هراس و…
۴. مخاطب فیلم را نشان می‌دهد: فیلم زنان، فیلم نوجوانان، فیلم کودکان و…
۵. نوع ساخت فیلم مد نظر است: بلاک باستر، فیلم مستقل، با بودجه کم، آماتور و…
فیلمنامه‌نویسان ژانرها را بیشتر بر اساس فضای داستانی، شخصیت‌ها و داستان تعیین می‌کنند. فضای داستانی با شخصیت‌ها، لباس‌ها، اجزاء صحنه و تجربهٔ درونی مخاطب در مواجههٔ با اثر مشخص می‌شود. ابعاد شخصیت‌ها شامل کهن‌الگوها و اهداف و انگیزه‌های شخصیت‌های اصلی تعیین می‌شود.
داستان هم شامل مضمون، موقعیت‌های اصلی داستان و سیر تحول شخصیت‌ها بررسی می‌شود(19).

ما تقسیم‌بندی را در سطحی ساده‌تر ارائه می‌دهیم. در ادامه به تقسیم‌بندی مختار ژانرهای مشهور بر اساس تأثیر بر مخاطب، چیزی که اثر آن را نشان می‌دهد و نحوهٔ ساخت اثر میپردازیم(20).

 

تقسیم‌بندی ژانرها

الف.گونه بندی بر اساس تأثیر بر مخاطب:

۱. هراس (Horror)

با هدف حس ترس و هیجان و اضطراب.

زیرژانرها:

الف.ارواح و اشباح (مثل The Grudge)
ب. هیولاها (خون‌آشام، گرگ‌نما) مثل Vampire Diaries
ج. اِسلَشِر(Slasher): قاتل یا قاتلانی به دنبال کشتن فرد یا گروهی (معمولا با چاقو یا اشیاء نوک‌تیز) هستند. (مثل Vertigo)
د. اسپلاتِر(Splatter): تمرکز بر نشان دادن خشونت‌های فجیع (تکه‌تکه شدن، شکنجه و…) بدون سانسور و پرده‌پوشی (مثل Saw و Residen Evil)
ه. زامبی (مثل The Walking Dead)
و. ماورائی (مثل Stranger Things و The Exorcist)

بنابراین هر چیزی که باعث ترساندن مخاطب شود، می‌تواند زیرژانر جدیدی را بسازد. به عنوان مثال کلیسا در بسیاری از فیلم‌های ترسناک (مثل فیلم‌های سایلنت‌هیل) ابزاری برای ترساندن به حساب می‌آید. بنابراین می‌توان گفت زیرگونهٔ هراس کلیسایی نیز وجود دارد.

۲.کمدی(Comedy)

با هدف ایجاد خنده بوسیلهٔ شوخی با چیزهای مختلف و دست‌انداختن مفاهیم.

زیرژانرها:

الف. بادی کمدی (Buddy Comedy): دو نفر به عنوان شخصیت‌های اصلی به ماجراجویی می‌روند(مثل لورل و هاردی).
ب. کمدی سیاه(Dark-Black Comedy): رویکرد طنزآمیز به تابوها و موضوعاتی که پیش از این صحبت کردن در مورد آن جدی یا دردناک به حساب می‌آمد(مثل جانگو).
ج. ماکیومنتری(Mockumentary): پرداختن شوخی‌گونه به وقایع کنونی با ترکیب اتفاقات با زمینه‌ای تخیلی. همچنین شوخی با خود ژانر مستند. (مثل Frankenstein’s Monster’s Monster, Frankenstein)

د. پارودی(Parody): دست انداختن ژانرهای دیگر(مثل Johnny English)
ه. اسکروبال(Screwball): شوخی با داستان‌های عاشقانه (مثل Dumb And Dumber)
و. اسلپ‌استیک(Slapstick): شوخی به وسیلهٔ حرکات فیزیکی مثل شوخی دستی، خطای رفتاری، افتادن، سکندری خوردن و اینگونه موارد (مثل Mask و چارلی چاپلین)

بنابراین با هر چیزی که شوخی شود یا مایهٔ طنز باشد، زیرگونهٔ کمدی ساخته می‌شود. پس می‌توان گفت در فیلم‌هایی که مضامین سیاسی یا صنوف دینی و روحانیون دستمایهٔ طنز می‌شود (مثل انیمیشن سریالی Family Guy یا فیلم مارمولک) کمدی سیاسی یا کمدی کشیشی داریم.

۳. تریلر (Thriller)

با هدف ایجاد حس تعلیق و اضطراب (مثل Seven)

ب. گونه‌بندی بر اساس چیزی که نشان می‌دهد و بر آن تمرکز دارد:

سینما ابعاد فرمی مختلفی دارد و هر گونه نشان دادن مضامین ذیل، باعث شکل گرفتن آن ژانر در اثر می‌شود. یعنی لازم نیست صرفا تصویر آن چیز نشان داده شود و دیالوگ، حرکت دوربین، موسیقی یا هر تکنیک دیگری که به نوعی نشان‌دهندهٔ مضمون باشد، باعث قرار گرفتن اثر ذیل آن ژانر می‌شود. یعنی ژانرهای زیر در هر تکنیکی که بتواند آن ژانر را دارا باشد، ضرب می‌شود.

۱. درام(Drama)

تمرکز بر روابط و احساسات انسانی. این ژانر با تضاد و تعارض بین شخصیت‌ها شناخته می‌شود.

زیرژانرها:

ملودرام(Melodrama): تأکید بر احساسات اغراق‌شده و موقعیت‌های دراماتیک شدید (Twilight)
داکیودراما(Docudrama): بازسازی وقایع تاریخی در قالب درام (مثل سریال ایرانی معمای شاه)
درام قانونی(Legal Drama): تمرکز بر سیستم قضاوت، عدالت و دادگاه (مثل The Passion Of Joan of Arc)
درام درمانی(Medical Drama): تمرکز بر بیمارستان، درمان بیماران، کلینیک و پزشکان (مثل سریال پرستاران)
درام سیاسی(Political Drama): تمرکز بر مسائل سیاسی و سیاستمداران (مثل سریال House Of Cards)
درام روان‌شناختی(Psychological Drama): تمرکز بر احساسات، ذهنیات و خلاصه ابعاد روان‌شناختی شخصیت‌ها (مثل Fight Club)
درام نوجوانان(Teen Drama): تمرکز بر نوجوانان (مثل American Pie)

بنابراین درون‌مایهٔ اصلی درام، انسان، درونیات و روابطش با دیگران است. پس ذاتا رابطه‌ای ناگسستنی با انسان‌شناسی فلسفی، روان‌شناسی، عرفان و ادیان دارد. بنابراین اگر انسان و دغدغه‌های عرفانی‌اش (مثل فیلم Pi از آرونوفسکی) یا دینداری‌اش (مثل فیلم ایرانی طلا و مس) یا نگاه فلسفی به انسان (مثل فیلم‌های ماتریکس) مورد توجه باشد، درام عرفانی، درام دینی و درام فلسفی شکل خواهد گرفت.

ژانر نوآر نیز زیرگونه‌ای از درام به حساب می‌آید و ژانر دانستن آن وابسته به نگاهی جانب‌دارانه و سلیقه‌ای به بعضی آثار درام است.

۲. فانتزی، ماورائی یا متافیزیکی (Fantasy)

نشان دادن دنیاهای ماورائی، جادو، موجودات افسانه‌ای، عرفان و معنویت، اسطوره، معجزه، کرامت، فولکلور و به صورت کلی مسائل ماورائی.

زیرژانرها:

الف. فانتزی یا ماورائی دینی(Religious Fantasy): روایت اتفاقات، مکان‌ها و شخصیت‌های ماورائی در نگاه ادیان (مثل ده فرمان یا محمد رسول الله ایرانی)
دین در اینجا به معنی ادیان زنده و با قدمتی مثل ادیان ابراهیمی، هندوییسم، شینتوییسم و… می‌باشد که شامل ادیان شیطانی جدید یا ادیان ابتدایی نمی‌شود. اما می‌توان برای هر کدام از این نگاه‌های دینی (چه ابتدائی چه جدید) نیز زیرگونه‌ای تعریف کرد.
ب. فانتزی یا ماورائی سیاه(Dark Fantasy): فانتزی هراس هم شناخته می‌شود. استفاده از عناصر وحشت‌آور و اذیت‌کننده (مثل Pans Labyrinth)
ج. فانتزی یا ماورائی والا و حماسی(Epic-High Fantasy): فضای داستان با حماسه آمیخته است و معمولا در جهانی دیگر می‌گذرد(مثل Narnia)
د. فانتزی یا ماورائی شهری(Urban Fantasy): استفاده از عناصر ماورائی در محیط شهری(مثل انیمیشن سریالی Arcane)
ه. فانتزی یا ماورائی اسطوره‌ای(Mythological Fantasy): ترسیم خدایان و نظام مشرکانهٔ اساطیر باستان(مثل Clash Of Titans)

بنابراین هر مسالهٔ ماورائی و متافیزیکی را عنصری فانتزی می‌دانند. این نگاه صحیح نیست یا حداقل با لفظ مناسبی از آن یاد نشده است. بهتر است به این‌گونه آثار به عنوان فیلم‌های متافیزیکی بنگریم. زیرا فانتزی به معنای تخیلی، پیش‌فرضی فلسفی اتکا بر تجربه‌گرایی افراطی دارد که هر مسالهٔ ماورائی را حاصل تخیل می‌پندارد.

این در حالی است که در بسیاری از نگاه‌های فلسفی، عرفانی و دینی ماوراء ماده حقیقتا موجود است. پس بهتر است به جای گونهٔ فانتزی بگوییم گونهٔ متافیزیکی یا ماوراء ماده. تعبیری مناسب که عناصر ماورائی مثل جادو، جهان موازی و موجودات ماورائی را هم دربر می‌گیرد.

در نظر داشته باشیم که معجزات، بخشی از عقاید و تاریخ مقدس ادیان نیز ذیل گونهٔ ماورائی و متافیزیکال قرار می‌گیرند. همچنین مُثُل افلاطونی و مباحث فلسفی که منجرّ به مسائل ماورائی می‌شود را می‌توان ماورائی فلسفی نامید. عرفان‌های مختلف هم ذیل ماورایی عرفانی قرار می‌گیرند.

۳. تاریخی(Historical)

پیرامون وقایع تاریخی یا واقعه‌ای ساختگی در بستر تاریخ واقعی(مثل سریال ایرانی مختار)

زیرژانر:

تاریخی-تخیلی (Historical Fiction): تلفیق واقعه‌ای تاریخی با تخیل(مثل سریال Vikings)

۴. ماجراجویی(Adventure)

سفرهای پر مخاطره و کشف ناشناخته‌ها

زیرگونه‌ها:

الف. دزدان دریایی(Pirate) مثل فیلم‌های دزدان دریایی کارائیب
ب. ماجراجوی بی‌کله(Swashbuckler): در مورد شخصیتی شمشیرزن و ماجراجو که قهرمان داستان است(مثل رابین هود)
ج. سامورایی(Samurai) مثل Rurouni Kenshin
د. ماجراجویی معنوی یا عرفانی(Mystical or Spiritual Adventure): شخصیت به دنبال کشف جهان‌های دیگر یا رسیدن به حقیقت جهان یا خدا است
ه. ماجراجوی زائر (Pilgrim Adventure): ماجراجویی‌های شخصیت در سفری مذهبی(مثل سریال ایرانی طوبی)

۵. اکشن(Action)

صحنه‌های پر تحرک، تعقیب و گریز و مبارزه.

زیرگونه‌ها:

الف.فاجعه‌محور(Disaster): یک فاجعه اساس داستان و مبارزه را شکل می‌دهد(مثل 2012)
ب. خون‌ریزی قهرمانانه(Heroic Bloodshed): در مورد قهرمان‌های جنگی که شامل صحنه‌های خون‌آلود اما همراه با نشان دادن وظیفه‌شناسی، برادری، افتخار و رستگاری است(مثل لئون حرفه‌ای)
ج. هنرهای رزمی(Martial Arts) مثل آثار بروس لی
د. جاسوسی(Spy) مثل آثار جیمز باند
ه. ابرقهرمانی(Superhero) مثل آثار مارول
و. جنگی(War) مثل Kingdom Of Heaven
ز. پهلوانی: شخصیتی اخلاقی که به ضعیفان کمک می‌کند و به دنبال برقراری صلح و عدالت است(مثل آژانس شیشه‌ای)
ح. دفاع مقدس: دفاع در مقابل تهدید خارجی یا تهاجم به دشمن خارجی بدلیل امر ولیّ الهی(مثل دیده‌بان، مهاجر و موقعیت مهدی)

۶. علمی-تخیلی(Science-Fiction)

فناوری‌های آینده‌نگرانه، فوق‌پیشرفته و فضایی.

زیرگونه‌ها:

الف. دیستوپیایی(Dystopian): تمرکز بر جنایات انسانی، حکومت‌های قانون‌گرای افراطی، شرکت‌های بزرگ بی‌رحم و فجایع محیطی یا هر مشکل عمومی دیگری که جامعه‌ای را درگیر کرده است(مثل سریال The Handmaid’s Tale)
ب. یوتوپیایی(Utopian): برعکس دیستوپیا، جامعه‌ای آرمانی را ترسیم می‌کند(مثل Avatar)
ج. استیم پانک(SteamPunk): تمرکز بر مکان‌ها و شهرهایی که با ابزارهایی که با قدرت بخار کار می‌کنند اشباع شده است(مثل Van Helsing)
د. سایبرپانک(Cyber Punk): تمرکز بر مکان‌ها شهرهایی که با تکنولوژی‌های روز سایبری اشباع شده است(مثل BladeRunner)
ه. فضایی(مثل Star Wars)

۷. جنایی(Crime): جرائم قانونی و مجرمان(مثل سریال Dexter)
۸. رمانتیک(Romantic): عشق و روابط عاطفی(مثل Titanic)
۹. وسترن(Western): زندگی در غرب وحشی(مثل آثار جان فورد)
۱۰. موزیکال(Musical): موسیقی (درون فیلم و نه بر روی فیلم) و رقص(مثل لالالند)
۱۱. معمایی(Mystery): حل معماهای پیچیده(مثل فیلم‌های شرلوک هولمز)
۱۲. بیوگرافی(Biography): زندگی افراد واقعی(مثل اوپنهایمر)
۱۳. ورزشی(Sport): رقابت‌های ورزشی(مثل پسر کاراته‌کار)
۱۴. حماسی (Epic): داستان‌های بزرگ تاریخی و اساطیری(مثل BraveHeart)

۱۵. آخرالزمانی(Apocalyptic): فاجعه و خطر بزرگ جهانی که گاهی با منجی همراه است و گاهی خیر. (مثل Hellboy)
بنابراین بر اساس نوع منجی اثر و نوع فاجعه و خطر بزرگ، به گونه‌های مختلفی می‌تواند تقسیم شود.
۱۶. پساآخرالزمانی(Post Apocalyptic): جهان پساخطر بزرگ. می‌تواند جهانی زیبا و پساظهور منجی را ترسیم کند، یا پادآرمان‌شهری منزجرکننده را به تصویر بکشد(مثل The Last Of Us)
۱۷. مستند(Documentary): ثبت و گزارش واقعیت‌های جهان
۱۸. خانوادگی(Family): نشان دادن خانواده و روابط درون خانوادگی

۱۹. سبک زندگی(Life Style)

ترویج نوعی سبک زندگی خاص (نوع و زمان خوابیدن، خوراک، تفریحات، روابط، پوشش و…)

زیرگونه‌ها:

سبک زندگی هالیوودی: ترویج مشروب‌خوری، رقص، موسیقی، مصرف مواد، روابط نامشروع، خشونت بی حد و مرز و همجنس‌بازی
سبک زندگی فطری: ترویج عمل به اخلاقیات و رعایت حد و مرزهای فطری
سبک زندگی دینی: ترویج عمل به رفتارهای مورد تأیید ادیان.

۲۰. پورنوگرافیک(Pornographic): به دو قسم فیلم پورنوگرافی سخت و نرم تقسیم می‌شود. فیلم پورنوگرافی نرم مباحث جنسی را واضح و با تمام جزئیات نشان نمی‌دهد، اما شامل برهنگی، نیمه‌برهنگی و موقعیت‌هایی است که اشاره به مباحث جنسی دارد. پورنوگرافی سخت مسائل جنسی را دقیقا با تمام جزئیات نشان می‌دهد. گاهی گونهٔ اروتیک یا فیلم بزرگسالان (Adult) را به چند زیرگونه تقسیم می‌کنند که یکی از آن زیرگونهٔ پورنوگرافیک است.
۲۱. اقتصادی(Economical): ساز و کار اقتصادی، اقتصاددانان و سرمایه‌داران(مثل Wolf Of Wall Street)

۳.ژانر بر اساس نحوهٔ ساخت:

الف. فیلم های رئال و غیر انیمیشنی

ب. انیمیشن(Animation):

غالب سکانس‌ها به صورت انیمیشنی ساخته شده است.

زیرگونه‌ها:

الف. سی‌جی‌آی(CGI): انیمیشن کامپیوتری که تصاویر متحرک می‌سازد. معمولا به شکل سه بعدی است. (مثل آثار سه بعدی دیزنی)
ب. کات‌اَوت(CutOut): نوعی استاپ موشن که با استفاده از کاغذهای صاف شخصیت‌ها، مکان‌ها، اجزاء صحنه و… به صورت فلت قرار می‌گیرند و حجم ندارند(مثل South Park)
ج. انیمیشن لایو اکشن(Live Action): ترکیب فیلم‌برداری از جهان واقعی با انیمیشن(با فیلم رئال لایو اکشن متفاوت است) مثل Sonic The Hedgehog
د. استاپ موشن(Stop Motion): استفاده از اشیاء واقعی و حرکت آن‌ها برای خلق انیمیشن(مثل پینوکیو از دل‌تورو)
ه. کلِیمیشن(ClayMation): نوعی استاپ موشن که اجزاء انیمیشن را اشیاء دفورمه شکل می‌دهند. این اشیاء توسط نوعی خاص از خاک رس که شبیه به خمیر است ساخته شده‌اند.(مثل Paranorman)
و. انیمیشن سنتی(Traditional Animation): برخلاف انیمیشن کامپیوتری فریم‌ها با دست و بر روی کاغذ کشیده شده‌اند(مثل آثار اولیه دیزنی)
انیمه(Anime): انیمیشن‌های دوبعدی که در ژاپن اختراع شد و در طراحی چهره، بدن و نوع روایت داستان تفاوت‌های اساسی با انیمیشن‌های غربی داشت.

جمع‌بندی و نتیجه‌گیری:

در این یادداشت به ارائهٔ تعریفی ساده از ژانرهای سینمایی پرداختیم. با توجه به اینکه سکانس واحد معنادار فیلم است و همچون جمله در یک کتاب عمل می‌کند، می‌توانیم برای بررسی ژانرهای یک اثر به ژانرهای مورد استفاده در هر سکانس ارجاع دهیم. یعنی لازم نیست تمام یا اغلب سکانس‌های اثر دارای آن ژانر باشند و مثلا نشان دادن یک معجزه در یک سکانس باعث تبدیل شدن تمام فیلم به یک اثر ماورائی/فانتزی شود.

از طرفی اگر بخواهیم تمام ژانرها و زیرژانرها را احصاء کنیم، مطمئنا بیشتر از موارد ذکر شده باید بحث ادامه پیدا کند. اما هدف از این مقاله آشنایی با گونه و زیرگونه‌های پر تکرار بود تا مخاطبین گرامی از این به بعد خودشان بتوانند ژانرهای جدید را تشخیص و حتی معرفی کنند.

به این معنا که ممکن است ژانر فانتزی محیط زیستی را در آثاری همچون آواتار مشاهده کنیم. یا مثلا نوع علمی‌تخیلی فیلم تل‌ماسه که به شکل عربی/غرب‌آسیایی شکل گرفته است (دین، پوشش و مناسک مردم شبیه به اسلام، محیط بیابانی شبیه به کشورهای عربی، هیولاهایی خاص که به عنوان خدایان شناخته می‌شوند و…) می‌تواند به عنوان ساب‌ژانر علمی‌تخیلیِ بیابانی شناخته شود.

بنابراین هدف این بود که با مفاهیم اولیّهٔ ژانرها آشنا شویم تا خودمان عناصر تکرارشونده در آثار جدید را تشخیص دهیم. از طرفی باید دقت کنیم که آثار سینمایی مخلوطی از ژانرهای مختلف و بایستی به ترکیب ژانرهای مختلف در اثر دقت کنیم. به عنوان مثال فیلم‌های ارباب حلقه‌ها، درام، فانتزی/ماورائی اسطوره‌ای، فانتزی/ماورائی دینی، سبک زندگی فطری، حماسی، رومانتیک، آخرالزمانی، اکشن جنگی، اکشن خون‌ریزی قهرمانانه، ماجراجویی اسطوره‌ای و تاریخی تخیلی است. برای کشف ژانرها بایستی اثر به صورت کامل با روش فنی-حکمی تحلیل شود. بنابراین دقت کنیم که یک اثر چند ژانره، خروجی متفاوتی از اثری دارد که تنها یک ژانر را داراست. مثلا فانتزی/ماورائی اسطوره‌ای در ارباب حلقه‌ها با فانتزی/ماورائی اسطوره‌ای در هری پاتر متفاوت است؛ زیرا ارباب حلقه‌ها با ماورایی دینی مخلوط شده است و هری پاتر خیر.

یا مثلا ژانرهای بازی تاج و تخت شامل جنگی، ماورائی اسطوره‌ای، ماورائی دینی، رومانتیک، پورنوگرافیک، سبک زندگی هالیوودی، حماسی، آخرالزمانی، خون‌ریزی قهرمانانه، ماجراجویی معنوی و تاریخی تخیلی است. بنابراین با یک اثر تاریخی تخیلی مثل گلادیاتور تفاوت زیادی دارد.

دیدیم که ژانرها و گونه‌های سینمایی اساسا اعتباری هستند و هیچ کس نمی‌تواند ادعا کند ژانر این است که من می‌گویم و لاغیر! به نظر می‌رسد با توجه به ظرفیت عظیم عرفان اسلامی، تربیت اسلامی، کیهان‌شناسی اسلامی، انسان‌شناسی اسلامی و… ما توانایی داریم که ژانرها و ساب‌ژانرهای جدیدی را به مخاطبین عرضه کنیم. اما پیش‌نیاز آن شناختی عمیق از فضای سینما، تفکر غربی و خصوصا تفکر ناب اسلامی است.

همچنین می‌توان الگویی جدید بنا نهاد و اساسا ژانرهای رایج را نقد کرد و کنار گذاشت.‌اما به نظر می‌رسد به دلیل جا افتادن این ژانرها در جهان بهتر باشد معنای جدیدی از همان ژانر یا زیرگونه‌ای جدید را ارائه دهیم.

 

 

منابع:

(1)ژانر و هالیوود، استیو نیل، ترجمهٔ شیوا قنبریان، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، چاپ اول، ص۱۷

(2)مقدمه‌ای بر هالیوود جدید، ترجمهٔ محمد شهبا، چاپ چهارم، ۱۳۹۹، نشر هرمس، ص۸۰

(3)همان، ص۹۱

(4)همان، ص۹۴

(5)ژانر و هالیوود، استیو نیل، ترجمهٔ شیوا قنبریان، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، چاپ اول، ص۱۸

(6)همان، ص۱۹

(7)همان، ص۳۶

(8)زیباشناسی هالیوود، لذت در سینمای امریکا، تاد برلینر، ترجمهٔ حسام‌الدین موسوی ریزی، چاپ دوم، نشر لگا، ص۲۸۹

(9)ژانر و هالیوود، استیو نیل، ترجمهٔ شیوا قنبریان، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، چاپ اول، ص۴۵

(10)همان، ص۵۹

(11)FILM GENRE
READER IV, Edited by Barry Keith Grant, University of Texas Press Austin, p12

(12)زیباشناسی هالیوود، لذت در سینمای امریکا، تاد برلینر، ترجمهٔ حسام‌الدین موسوی ریزی، چاپ دوم، نشر لگا، ص۳۰۰

(13)ژانر و هالیوود، استیو نیل، ترجمهٔ شیوا قنبریان، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، چاپ اول، ص۲۴۶

(14)همان، ص۲۷۲

(15)زیباشناسی هالیوود، لذت در سینمای امریکا، تاد برلینر، ترجمهٔ حسام‌الدین موسوی ریزی، چاپ دوم، نشر لگا، ص۱۳۸

(16)همان،‌ ص۱۳۹

(17)زیباشناسی هالیوود، لذت در سینمای امریکا، تاد برلینر، ترجمهٔ حسام‌الدین موسوی ریزی، چاپ دوم، نشر لگا، صص۲۰۷ و ۲۰۹ و ۲۱۰

(18)همان، ص۳۰۳

(19)مقالات فارسی سایت ویکی‌پدیا هیچ ارزش علمی ندارد. اما بعضی مقالات این سایت در زبان انگلیسی بی‌نظیر و قابل توجه است. از جمله مقالهٔ زیر در مورد فیلم و ژانر که استنادات علمی خوبی دارد: مقاله انگلیسی ژانر فیلم‌ها

(20)نکته۱: ژانرها بر فیلم و سریال، انیمه، انیمیشن، کمیک و مانگا قابل انطباق است. در بازی‌های کامپیوتری هم می‌توان همین تقسیم‌بندی را جاری نمود، اما نیاز به اضافاتی دارد تا گیم‌پلی هم لحاظ شود.
نکته۲: نگارنده برای شناخت ژانرها از منابع مختلفی استفاده کرده است. اما به این دلیل که غالب مخاطبین از سایت‌های مشهور برای فهم ژانر استفاده می‌کنند، سایت‌های قابل دسترس و مشهور زیر منبع اصلی هستند:

راهنمای ژانرهای فیلم – بیش از 90 نمونه ژانر برای فیلم و تلویزیون

 ژانر فیلم‌ها

رده:فیلم ها بر اساس زیرژانر

تمام ژانرها در imdb